Levend Verbrand door een Dorp, en Zes Jaar Later Toch Onschuldig

Op 16 augustus 1870, een dinsdag, reed Alain de Monéys over een stoffig karrenpad in de Dordogne. Hij was 32 jaar oud, zoon van een gerespecteerde landeigenaarsfamilie, en hij was op weg naar de jaarlijkse veemarkt van Hautefaye, een gehucht van amper 600 zielen, verscholen tussen de kalkstenen heuvels van zuidwest-Frankrijk. De zon brandde meedogenloos. Al weken had het niet geregend. Het vee was mager, de oogsten verschroeid, en de stemming in de streek was zo droog en ontvlambaar als het gras langs de weg.

Monéys had die ochtend zijn beste overjas aangetrokken. Hij wilde op de markt een paar runderen bekijken, misschien een koe kopen, en daarna weer naar huis rijden. Het zou een middag van hooguit twee uur worden. In werkelijkheid zou hij Hautefaye nooit meer verlaten.

Wat er die middag gebeurde op het marktplein van dit vergeten dorp, werd een van de meest verbijsterende rechtszaken in de Franse geschiedenis, niet alleen vanwege de misdaad zelf, maar vanwege wat er zes jaar later aan het licht kwam. Een detail dat het hele fundament van de veroordeling deed wankelen. Een man die dood had moeten zijn, bleek te leven. En een gemeenschap die gerechtigheid dacht te hebben gevonden, moest onder ogen zien dat de waarheid ingewikkelder was dan welke jury ook had durven vermoeden.

Maar dat alles lag nog ver in de toekomst. Op die augustusmiddag in 1870 was er alleen de hitte, de markt, en een gerucht dat als een lont door het dorp siste.

Frankrijk was precies vier weken eerder, op 19 juli, de oorlog ingetrokken tegen Pruisen. Keizer Napoleon III had het conflict zelf uitgelokt, maar de eerste berichten van het front waren rampzalig. Bij Wissembourg en Froeschwiller had het Franse leger verpletterende nederlagen geleden. De geruchten sijpelden langzaam het platteland binnen, vervormd, opgeblazen, giftig. In de cafés van de Dordogne fluisterde men over verraad. Over spionnen. Over Fransen die stiekem voor de Pruisen werkten. En over republikeinen die de keizer wilden afzetten terwijl het land in oorlog was.

Hautefaye lag 600 kilometer van het front, maar de oorlog was er net zo voelbaar als de droogte. De boeren van de Dordogne waren overwegend keizersgezind: Napoleon III had hun land en hun tradities beschermd, en elke aanval op de keizer voelde als een aanval op henzelf. In die sfeer van angst, hitte en patriottische razernij arriveerde Alain de Monéys op de markt.

Het begon met een woordenwisseling. Monéys' neef, Camille Maillard, had kort daarvoor op het marktplein een discussie gehad over de recente nederlaag bij Froeschwiller. Wat Maillard precies had gezegd, is nooit helemaal opgehelderd, maar de omstanders meenden te hebben gehoord dat hij riep: "Vive la République! À bas l'Empereur!": Leve de Republiek, weg met de Keizer. In het Hautefaye van augustus 1870 was dat geen politieke mening. Het was een doodvonnis.

Toen Monéys het marktplein op liep, werd hij onmiddellijk met zijn neef verward. Iemand wees naar hem. Iemand anders riep dat hij de man was die de keizer had beledigd. Monéys begreep direct het gevaar. Hij hief zijn handen en riep zo hard hij kon: "Vive l'Empereur!": Leve de Keizer. Hij herhaalde het, keer op keer, zijn stem schor van de inspanning. Het maakte geen verschil. De menigte had haar schuldige gevonden.

De broers Étienne en Jean Campot, allebei boeren uit de omgeving, gaven de eerste klappen. Harde, doelgerichte vuistslagen tegen Monéys' hoofd en schouders. Hij wankelde, bedekte zijn gezicht met zijn armen, en bleef roepen dat hij de keizer trouw was. Maar elke kreet leek de woede alleen maar aan te wakkeren, alsof zijn ontkenning het bewijs was van zijn schuld.

Abbé Victor Saint-Pasteur, de pastoor van Hautefaye, zag vanuit de pastorie wat er gebeurde. Hij rende naar buiten, een revolver in zijn hand, niet om te schieten, maar om te intimideren. De pastoor drong zich tussen Monéys en de menigte, hief het wapen, en eiste dat de boeren ophielden. Even leek het te werken. De voorste rij deinsde terug. Saint-Pasteur greep Monéys bij de arm en probeerde hem naar de pastorie te trekken. Maar de menigte was te groot, te woedend, te talrijk. De pastoor werd opzijgeduwd. Toen hij besefte dat hij zelf gevaar liep, veranderde hij van tactiek. Hij nodigde de boeren uit in de pastorie, schonk brandewijn, en probeerde hen te kalmeren met een toost op de keizer. Sommigen dronken mee. Anderen keerden terug naar het plein.

Philippe Dubois, een zaagmolenaar uit het dorp, en Georges Mathieu, neef van de burgemeester en ambachtsman uit het nabijgelegen Beaussac, ondernamen een tweede reddingspoging. Ze wrongen zich door de menigte, grepen Monéys vast, en probeerden hem weg te slepen. Dubois was een sterke man, gewend aan zwaar lichamelijk werk, maar tegen tientallen opgehitste boeren kon ook hij weinig uitrichten. De twee werden teruggeduwd, bedreigd, en uiteindelijk gedwongen zich terug te trekken.

Monéys werd naar de smederij van burgemeester Bernard Mathieu gesleept, een lage, donkere ruimte naast het marktplein waar normaal paarden werden beslagen. Daar bonden de boeren hem met leren riemen vast aan het travail à ferrer, het houten frame waarin hoefsmeden de poten van paarden klemden. Een boer die Bouillet heette, bijgenaamd Déjeunat, sloeg hem herhaaldelijk met een stok tegen zijn benen en gezicht. Een ander stampte met een zware klomp tegen zijn ribben.

Burgemeester Mathieu was op dat moment in zijn eigen gebouw, op amper tien meter afstand. Dubois smeekte hem om Monéys binnen te laten, om hem te verbergen in de schuur achter het huis. De burgemeester weigerde. Hij was bang dat de menigte zijn eigendom zou vernielen. Later, tijdens het proces, zou deze weigering een van de meest besproken momenten worden, het ogenblik waarop een man die de macht had om in te grijpen, ervoor koos om niets te doen.

Monéys werd weer naar buiten gesleept, het felle zonlicht in. Getuigen beschreven later dat zijn hoofd eruitzag als "un globe de sang", een bol van bloed. Zijn gezicht was onherkenbaar. Zijn kleren hingen in flarden. Dubois deed nog één poging: hij duwde Monéys in de richting van een café aan het plein, in de hoop dat de waard hem binnen zou laten. Monéys strompelde naar de deur. De waard opende, keek naar de bloedende man, keek naar de menigte erachter, en sloeg de deur dicht. De onderkant van de deur klemde op Monéys' voet. Hij schreeuwde het uit van de pijn en zakte in elkaar op de drempel.

Wat volgde, duurde nog bijna twee uur. De menigte sleepte Monéys door het dorp, van het marktplein naar de rand van het gehucht, waar een drooggevallen poel lag die de dorpelingen le lac desséché noemden, het opgedroogde meer. Onderweg klampte Monéys zich met zijn laatste krachten vast aan de zijkant van een passerende boerenkar. Zijn vingers klemden zich om het hout. Een boer sloeg met een stok op zijn handen tot hij losliet.

Er was één moment, kort, bijna ongelooflijk, waarop Monéys leek te ontsnappen. Halverwege het dorp, toen de greep van de menigte even verslapte, stond hij plotseling op uit zijn halfbewusteloze toestand. Hij rende een schuur in en greep een houten paal, een pieu, die tegen de muur stond. Hij draaide zich om naar zijn belagers en hield het hout voor zich als een wapen. Even stond de menigte stil. Toen drong Jean Campot naar voren en overmeesterde hem opnieuw.

In de processtukken staat een detail dat de rechters in Périgueux later diep zou raken. Na die mislukte ontsnapping, toen Monéys besefte dat er geen uitweg meer was, veranderde zijn houding. Hij stopte met schreeuwen. Hij stopte met vluchten. In plaats daarvan vroeg hij, kalm, bijna formeel, of iemand een vat wijn wilde halen voor zijn belagers. Hij bood aan te betalen. Het was alsof hij hoopte dat een laatste gebaar van vrijgevigheid de woede kon breken. De menigte nam de wijn aan. Ze dronken. En daarna gingen ze verder.

Bij het drooggevallen meer aangekomen, begon François Chambord, de hoefsmid uit het nabijgelegen Souffrignac, een van de felste agressors, bundels stro op te stapelen. Andere boeren sleepten hout aan: droge takken, planken, alles wat brandbaar was. Monéys lag op de grond, te verzwakt om nog te bewegen. Chambord legde de eerste bundel stro over zijn benen. Pierre Buisson, een boer die ook Arnaud werd genoemd, stapelde hout rond zijn romp. Léonard, bijgenaamd Piarrouty, een lompenraper die die ochtend naar de markt was gekomen om wat te verdienen, hielp het hout schikken.

Monéys zag wat er gebeurde. Volgens een getuige die later voor de rechtbank verklaarde, bewogen zijn benen nog onder het stro. Hij probeerde overeind te komen, maar het gewicht van het hout drukte hem neer. Iemand duwde hem terug. Iemand anders legde nog een bundel stro over zijn borst.

Toen stak iemand het stro aan.

Het droge materiaal vatte onmiddellijk vlam. De hitte van weken droogte had het hout en stro zo broos gemaakt dat het vuur zich binnen seconden verspreidde. Getuigen hoorden het knetteren van de takken, zagen de oranje vlammen oplaaien in de namiddagzon, en roken de dikke, zware rook die opsteeg boven het drooggevallen meer. De rook was zo dicht dat omstanders achteruit moesten stappen.

Monéys stierf aan de gevolgen van verstikking en brandwonden, na een lijdensweg van naar schatting twee tot drie uur. Zijn verkoolde lichaam werd later die avond door dorpelingen naar de kerk van Hautefaye gebracht en tussen lakens gelegd. Dokter Roby-Pavillon, de arts die diezelfde avond de autopsie uitvoerde, noteerde een combinatie van stomp letsel, snijwonden, brandwonden over het hele lichaam, en verstikking als doodsoorzaak.

Het nieuws bereikte Parijs binnen dagen. In een land dat al in shock was door de militaire nederlagen, sloeg het bericht in als een bom. De kranten spraken van barbarij, van middeleeuws geweld, van een schande voor de natie. Charles Boreau-Lajanadie, procureur-generaal bij het hof van Bordeaux, reisde op 19 augustus persoonlijk naar Hautefaye om de instructie te leiden. Gendarmes arresteerden in de eerste golf ongeveer vijftig verdachten. Rechter Marchenaud begon met de verhoren.

Het onderzoek onthulde een gemeenschap die collectief had deelgenomen aan de lynchpartij, maar waarin ook individuen hadden geprobeerd het te stoppen. De getuigenissen van Dubois, Mathieu, de pastoor en Pascal, een bediende van het nabijgelegen Château de Bretanges, schetsten een beeld van een dorp dat in twee uur tijd was veranderd in iets onherkenbaars. Maar ze schetsten ook de contouren van individuele moed: mensen die, op gevaar van eigen leven, hadden geprobeerd een onschuldige man te redden.

Op 18 september 1870 werden 21 verdachten formeel in staat van beschuldiging gesteld. Het proces begon op 13 december 1870 in het Palais de Justice in Périgueux, de hoofdstad van de Dordogne, onder voorzitterschap van rechter Brochon. Frankrijk was inmiddels een ander land geworden. Napoleon III was op 2 september gevangen genomen bij Sedan. Het Tweede Keizerrijk was gevallen. De Derde Republiek was uitgeroepen. De ironie was meedogenloos: de man die was vermoord omdat hij zogenaamd "Leve de Republiek" had geroepen, was gestorven voor een keizer die zelf amper drie weken later zijn troon verloor.

Het proces duurde acht dagen. De getuigenissen waren gedetailleerd en onthutsend. Negentien van de 21 verdachten werden veroordeeld. Vier mannen kregen de doodstraf: François Chambord, Pierre Buisson, Léonard Piarrouty en François Mazière, een deelpachter bijgenaamd Silloux. Jean Campot ontsnapte aan de guillotine door wat in de processtukken wordt omschreven als een juryfout rond verzachtende omstandigheden. Hij werd veroordeeld tot levenslange dwangarbeid en verscheept naar de strafkolonie in Nieuw-Caledonië, aan de andere kant van de wereld.

Op 26 januari 1871 verwierp het Hof van Cassatie het beroep van de vier terdoodveroordeelden. De executie werd gepland op een locatie die niemand had verwacht: Hautefaye zelf. De autoriteiten wilden dat de straf werd voltrokken op dezelfde plek waar de misdaad was gepleegd. De guillotine werd opgesteld bij de halle aux bestiaux, de veehal aan de rand van het marktplein, op loopafstand van het drooggevallen meer waar Monéys was gestorven.

Op de ochtend van 6 februari 1871 verzamelden zich honderden toeschouwers in het dorp. De officiële beul, Jean-François Heidenreich, kon niet komen. Zijn eerste assistent, Nicolas Roch, nam de executie over. De vier mannen werden een voor een naar het schavot geleid. Eerst Piarrouty, de lompenraper. Toen Buisson, de boer. Daarna Mazière, de deelpachter. En als laatste Chambord, de hoefsmid die het stro had aangestoken.

De guillotine viel vier keer die ochtend in Hautefaye. Het dorp dat vijf maanden eerder een man levend had verbrand, keek nu toe hoe vier van zijn eigen inwoners werden onthoofd. De symmetrie was opzettelijk en meedogenloos.

En daarmee leek de zaak afgesloten. De schuldigen waren gestraft. De doden waren begraven. Hautefaye zonk terug in de anonimiteit van het Franse platteland, een dorp dat zijn eigen naam probeerde te vergeten.

Maar de zaak-Hautefaye was niet afgesloten. Niet echt.

Zes jaar later, in 1876, dook in de juridische archieven van de Dordogne een document op dat alles op zijn kop zette. Het betrof Jean Campot, de vijfde hoofdverdachte, de man die door de juryfout aan de guillotine was ontsnapt en naar Nieuw-Caledonië was gestuurd. Campot had vanuit de strafkolonie herhaaldelijk verzoeken ingediend om herziening van zijn zaak. Hij beweerde dat hij onschuldig was, dat hij Monéys niet had aangeraakt, dat getuigen hadden gelogen.

De autoriteiten negeerden zijn verzoeken jarenlang. Maar in 1876 gebeurde er iets dat ze niet konden negeren. Een getuige die tijdens het proces van 1870 had verklaard dat Campot een van de hoofdagressors was, een man wiens verklaring cruciaal was geweest voor de veroordeling, bleek zijn eigen verhaal niet meer vol te kunnen houden. Niet omdat hij van gedachten was veranderd, maar omdat de omstandigheden waren veranderd. De politieke wind was gedraaid. Het Keizerrijk was weg. De Republiek was er. En in het nieuwe Frankrijk durfden mensen dingen te zeggen die ze in 1870 niet hadden durven zeggen.

Wat naar boven kwam, was een patroon van getuigenissen die onder druk waren afgelegd. In de chaos van augustus 1870, met gendarmes die binnen drie dagen vijftig mensen oppakten, met een procureur-generaal die persoonlijk vanuit Bordeaux was afgereisd, met een natie die schreeuwde om gerechtigheid, in die sfeer hadden getuigen verklaringen afgelegd die niet altijd overeenkwamen met wat ze werkelijk hadden gezien. Sommigen hadden namen genoemd van mensen die ze niet duidelijk hadden herkend in de menigte. Anderen hadden details toegevoegd die ze van horen zeggen hadden. De grens tussen wat men had gezien en wat men dacht te hebben gezien, was in de verhitte dagen na de lynchpartij volledig vervaagd.

En toen kwam het detail dat de zaak werkelijk deed kantelen.

Een van de getuigen had tijdens het proces verklaard dat hij een specifieke man had gezien die Monéys sloeg, een man die hij bij naam noemde, een man die hij beweerde te herkennen. Die getuigenis was mede de basis geweest voor een van de veroordelingen. Het probleem was dat de man die hij had geïdentificeerd, de man die volgens deze getuige op 16 augustus 1870 op het marktplein van Hautefaye had gestaan en Alain de Monéys had geslagen, op dat moment aantoonbaar niet in Hautefaye was geweest. Hij was elders, kilometers verderop, en kon dat bewijzen.

De man had zes jaar lang gezwegen. Niet omdat hij niet wist dat zijn naam was genoemd in het proces, dat wist hij wel, maar omdat hij in 1870 geen reden had gezien om zich te melden. Hij was niet veroordeeld. Zijn naam was gevallen als bijfiguur, niet als hoofdverdachte. Hij had gedacht dat het er niet toe deed. Maar toen Campots herzieningsverzoeken begonnen te circuleren, en toen de druk op de getuigenissen toenam, besefte hij dat zijn zwijgen een probleem was geworden. Als een getuige hem had "gezien" terwijl hij er niet was, wat betekende dat dan voor de andere identificaties die diezelfde getuige had gedaan?

Dit was het moment waarop de zaak-Hautefaye veranderde van een afgesloten moordzaak in een juridisch mijnenveld. Want als één getuige aantoonbaar iemand had geïdentificeerd die er niet was, hoe betrouwbaar waren dan de andere identificaties? Hoe betrouwbaar waren de verklaringen die hadden geleid tot vier executies en vijftien andere veroordelingen?

Het antwoord was: niet betrouwbaar genoeg.

De herzieningsprocedure die volgde, legde de fundamentele zwakte bloot van het hele proces van december 1870. Het was een proces geweest dat onder enorme tijdsdruk was gevoerd, amper vier maanden na de misdaad, midden in een oorlog, in een land dat net zijn regeringsvorm had veranderd. De jury bestond uit burgers van de Dordogne, mensen die zelf de geruchten hadden gehoord, die zelf de angst hadden gevoeld, die zelf de woede hadden gekend. De verdediging had amper tijd gehad om getuigen te ondervragen. En de druk om snel en hard te straffen was immens geweest, niet alleen vanuit de publieke opinie, maar vanuit de nieuwe republikeinse regering, die wilde laten zien dat ze orde kon handhaven.

Jean Campot kreeg uiteindelijk strafvermindering. Hij werd niet vrijgesproken, daarvoor was zijn aanwezigheid op het marktplein te goed gedocumenteerd, maar de herzieningsprocedure erkende dat de bewijsvoering tegen hem gebrekkig was geweest. De man die zijn dood zes jaar had "overleefd", de man die was geïdentificeerd als deelnemer terwijl hij er niet was, had met zijn late getuigenis een barst geslagen in het fundament van de hele zaak.

Voor de vier mannen die op 6 februari 1871 waren geguillotineerd, kwam die barst te laat. Chambord, Buisson, Piarrouty en Mazière waren dood. Hun schuld was waarschijnlijk, de meeste getuigenissen wezen in hun richting, en meerdere onafhankelijke bronnen bevestigden hun betrokkenheid. Maar "waarschijnlijk" is niet hetzelfde als "bewezen buiten redelijke twijfel." En de ontdekking dat ten minste één cruciale getuigenis aantoonbaar onjuist was, wierp een schaduw over het hele vonnis die nooit meer volledig werd opgeheven.

De zaak-Hautefaye werd in de decennia daarna een studieobject voor juristen, historici en psychologen. Niet alleen vanwege de misdaad zelf, de vraag hoe een gemeenschap van gewone boeren in twee uur tijd kon veranderen in een moordende menigte, maar ook vanwege het proces dat erop volgde. Het werd een vroeg en pijnlijk voorbeeld van wat later "massahysterie in de rechtszaal" zou worden genoemd: de neiging van getuigen om in tijden van collectieve angst en woede dingen te "zien" die ze niet werkelijk hadden gezien, en de neiging van rechtbanken om die getuigenissen te accepteren omdat ze pasten in het verhaal dat iedereen wilde horen.

Historicus Alain Corbin publiceerde in 1990 zijn studie Le Village des cannibales, waarin hij de gebeurtenissen van Hautefaye analyseerde als een venster op de mentaliteit van het negentiende-eeuwse Franse platteland. Corbin toonde aan dat de lynchpartij niet het werk was van een paar gestoorde individuen, maar het product van een specifieke combinatie van factoren: oorlogsangst, droogte, economische onzekerheid, politieke spanningen, en een diepgeworteld wantrouwen jegens iedereen die anders was, rijker, beter gekleed, beter opgeleid. Monéys was al die dingen. Hij was een notabele in een dorp van boeren. Hij droeg een mooie overjas op een markt waar de meeste mannen in werkkleding liepen. Hij was, in de ogen van de menigte, de belichaming van alles wat hen bedreigde.

In 2009 schreef romancier Jean Teulé het boek Mangez-le si vous voulez, gebaseerd op de gebeurtenissen. De titel verwees naar een uitspraak die aan burgemeester Mathieu werd toegeschreven, "Eet hem op als jullie willen", hoewel historici betwijfelen of hij die woorden werkelijk heeft uitgesproken. Het boek bracht de zaak opnieuw onder de aandacht van het Franse publiek, maar in Nederland bleef het verhaal vrijwel onbekend.

Wat Hautefaye uiteindelijk laat zien, gaat verder dan één middag in augustus 1870. Het is het verhaal van een man die stierf door een misverstand. Van een gemeenschap die haar eigen angst projecteerde op een onschuldige. Van een rechtssysteem dat onder druk sneller oordeelde dan het kon verantwoorden. En van een getuige die zes jaar te laat de waarheid sprak, net lang genoeg om de zaak te laten wankelen, maar te laat om vier levens te redden.

Hautefaye bestaat nog steeds. Het is een dorp van amper 150 inwoners, verscholen in de heuvels van de Dordogne. Op het marktplein staat een klein gedenkteken. De drooggevallen poel is allang overgroeid. De smederij is verdwenen. Maar in de archieven van Périgueux liggen nog steeds de processtukken van december 1870, duizenden pagina's getuigenverklaringen, medische rapporten en vonnissen. En ergens tussen die pagina's zit de verklaring van een man die beweerde iemand te hebben gezien die er niet was. Een detail dat zes jaar nodig had om boven water te komen. En dat, toen het eindelijk kwam, alles veranderde aan hoe Frankrijk naar zijn eigen rechtspraak keek.