Een Paraplu op Waterloo Bridge, een Man Vier Dagen Later Dood

Op 7 september 1978, even na half twee 's middags, stond een man van negenenveertig in een donker kostuum bij een bushalte aan de zuidzijde van Waterloo Bridge in Londen. Hij hield een boekentas onder zijn arm geklemd en tuurde over de Thames, waar een lichte motregen het wateroppervlak deed rimpelen. Georgi Markov was op weg naar huis na een ochtend werken bij de BBC World Service in Bush House, het imposante gebouw aan de Strand waar tientallen talen de ether in werden gestuurd. Hij maakte die wandeling bijna elke werkdag, langs de rivier, over de brug, naar de bushalte waar hij de bus naar Zuid-Londen nam.

Rond hem haastten pendelaars zich voorbij onder natte paraplu's. Rode dubbeldekkers bromden langs het trottoir. De lucht rook naar diesel en regen. Het was een doodgewone donderdagmiddag in Londen, het soort middag dat niemand zich zou herinneren.

Toen voelde Markov een felle, scherpe prik aan de achterkant van zijn rechterdij.

Hij draaide zich om. Direct achter hem stond een forse man in een donkere regenjas, gebogen naar de grond. De man raapte een paraplu op, mompelde iets dat klonk als "Het spijt me", in een accent dat Markov niet direct kon plaatsen, en liep snel weg. Binnen enkele seconden sprong de onbekende in een zwarte taxi die aan de stoeprand stond te wachten. Het portier sloeg dicht. De taxi voegde in het verkeer en verdween richting het zuiden.

Markov keek omlaag. Op zijn rechterdij zat een klein, rood plekje. Een druppel bloed sijpelde door de stof van zijn broek. Het wondje was nauwelijks een millimeter breed, het soort schrammetje dat je oploopt als je langs een scherpe rand schuurt. Hij drukte er een zakdoek op en dacht er verder niet veel van. Misschien had de punt van die paraplu hem geraakt. Onhandig, meer niet.

Maar binnen vier dagen zou Georgi Markov dood zijn. En de zoektocht naar wat hem had gedood, zou forensische wetenschappers dwingen om een moordwapen te identificeren dat kleiner was dan een speldenkop.

Om te begrijpen waarom iemand in het Londen van 1978 een Bulgaarse schrijver wilde vermoorden, is het nodig om terug te gaan naar Sofia, de hoofdstad van Bulgarije, in de jaren zestig. Markov was daar een van de meest gevierde auteurs van het land. Zijn romans en toneelstukken werden breed gelezen, zijn werk werd opgevoerd in de nationale theaters. Hij bewoog zich in de hoogste kringen van de Bulgaarse samenleving, tot op het niveau van Todor Zjivkov, de communistische leider die het land sinds 1954 met ijzeren hand bestuurde.

Markov en Zjivkov kenden elkaar persoonlijk. De schrijver was welkom op feesten en bijeenkomsten van de partij-elite. Het was een comfortabel bestaan, zolang Markov binnen de lijnen kleurde. Dat deed hij steeds minder. Zijn latere toneelstukken bevatten verhulde kritiek op het regime, satire die het publiek herkende maar de censoren niet altijd konden bewijzen. In 1969 werd een van zijn stukken verboden. Markov begreep het signaal. Tijdens een reis naar Italië in 1969 besloot hij niet terug te keren naar Bulgarije. Hij vroeg politiek asiel aan in het Westen.

Via Italië kwam hij uiteindelijk in Londen terecht, waar hij een nieuw leven opbouwde. Hij trouwde met Annabel Dilke, een Engelse vrouw, en kreeg een dochter. Hij vond werk bij de BBC World Service, de Bulgaarse afdeling, en bij Radio Free Europe, de door de CIA gefinancierde radiozender die uitzendingen verzorgde achter het IJzeren Gordijn. Vanuit een studio in Londen sprak Markov rechtstreeks tot het Bulgaarse volk. En wat hij zei, was vernietigend.

In een reeks radioprogramma's beschreef Markov het dagelijks leven onder het communistische bewind met een scherpte die het regime in Sofia tot razernij dreef. Hij noemde namen. Hij beschreef de corruptie van partijbonzen, hun villa's, hun buitenlandse bankrekeningen, hun hypocrisie. Hij vertelde anekdotes over Zjivkov zelf, persoonlijke details die alleen iemand kon kennen die ooit in de binnenste kring had verkeerd. De uitzendingen werden in Bulgarije massaal beluisterd, ondanks pogingen van het regime om de signalen te storen. Markov was uitgegroeid van een gevierd schrijver tot de gevaarlijkste stem van de Bulgaarse oppositie.

Het regime in Sofia had al twee keer eerder geprobeerd Markov uit te schakelen. Bij een diner in 1978, maanden voor het incident op Waterloo Bridge, was Markov ernstig ziek geworden na het eten. Hij herstelde, maar vermoedde vergiftiging. Een tweede poging, waarvan de details schimmiger zijn, zou eveneens zijn mislukt. De derde poging zou niet falen.

De datum was geen toeval. 7 september was de verjaardag van Todor Zjivkov.

Vijf uur na de prik bij de bushalte begon Markovs lichaam te protesteren. Terwijl hij na zijn werkdag terugliep naar Bush House, voelde hij een groeiende zwakte in zijn benen. De plek op zijn dij klopte nu hevig, alsof iemand er een brandende sigaret op drukte. Tegen de tijd dat hij zijn collega Teo Lirkoff trof, kon hij nauwelijks rechtop staan.

Markov trok zijn broekspijp omhoog en liet Lirkoff het plekje zien. Het was rood en gezwollen, ter grootte van een muntstuk, met in het midden een klein hard bultje. Er zat nog steeds een beetje bloed op de stof van zijn broek. Markov vertelde Lirkoff wat er was gebeurd, de man, de paraplu, de taxi. Lirkoff, zelf een Bulgaarse emigrant die de methoden van het regime kende, werd onmiddellijk ongerust. Dit was geen ongelukje met een paraplu.

Die avond thuis in Clapham verslechterde Markovs toestand snel. Zijn temperatuur steeg. Hij begon te braken. Annabel belde de huisarts, die adviseerde om naar het ziekenhuis te gaan. Laat op de avond van 7 september werd Markov opgenomen in St James' Hospital in Balham, Zuid-Londen, een klein wijkziekenhuis met beperkte faciliteiten.

De artsen in St James' stonden voor een raadsel. Ze zagen een man van middelbare leeftijd met hoge koorts, misselijkheid en een klein wondje op zijn dij. Het leek op een insectenbeet die was geïnfecteerd, of misschien een beginnende bloedvergiftiging. Ze namen bloed af, gaven antibiotica en hielden hem onder observatie. Lirkoff, die mee was gekomen naar het ziekenhuis, drong er bij de artsen op aan dat dit geen gewone infectie was. "Dit zou wel eens geen gewoon slachtoffer kunnen zijn," waarschuwde hij. De artsen noteerden zijn bezorgdheid, maar hadden geen reden om aan iets anders te denken dan sepsis.

Op vrijdag 8 september ging het slechter. Markovs bloeddruk daalde. Zijn hartslag werd onregelmatig. De koorts bleef stijgen ondanks de antibiotica. De artsen maakten een röntgenfoto van zijn dij, maar zagen niets bijzonders, het wondje leek oppervlakkig. Ze vermoedden nu een ernstige bacteriële infectie en intensiveerden de behandeling.

Op zaterdag 9 september begonnen Markovs nieren te falen. Zijn bloedbeeld toonde een alarmerend patroon: de witte bloedcellen stegen explosief, een teken dat zijn immuunsysteem vocht tegen iets wat het niet kon verslaan. Zijn bloeddruk bleef dalen. De artsen overwogen een overplaatsing naar een groter ziekenhuis, maar Markovs toestand was inmiddels te instabiel voor transport.

Op zondag verloor hij het bewustzijn. Zijn organen begonnen een voor een uit te vallen, eerst de nieren, toen de lever. Het was alsof zijn lichaam van binnenuit werd afgebroken, cel voor cel, zonder dat de artsen konden vaststellen waardoor.

Op maandagochtend 11 september 1978, om 10:50 uur, stopte Georgi Markovs hart. Hij was 49 jaar oud. De artsen in St James' Hospital hadden geen idee wat hem had gedood.

Onder normale omstandigheden zou de dood van een Bulgaarse emigrant in een klein Londens ziekenhuis weinig aandacht hebben getrokken. De artsen hadden bloedvergiftiging als doodsoorzaak kunnen noteren en het dossier kunnen sluiten. Dat gebeurde niet, en dat was te danken aan twee factoren: de waarschuwingen van Lirkoff en Markovs eigen woorden.

Vanuit zijn ziekenhuisbed had Markov, in de uren dat hij nog bij bewustzijn was, herhaaldelijk verteld over de man met de paraplu. Hij was ervan overtuigd dat hij was aangevallen door de Bulgaarse geheime dienst. De artsen hadden dit aanvankelijk afgedaan als koortsfantasieën, maar Lirkoff had erop gestaan dat Scotland Yard werd ingelicht. Toen Markov stierf zonder dat een duidelijke medische oorzaak was vastgesteld, besloot de lijkschouwer een volledige gerechtelijke autopsie te gelasten.