De Valse Tsarendochter Die Catharina de Grote Deed Beven

In het voorjaar van 1775 arriveerde er een brief in de Italiaanse havenstad Livorno. De brief was gericht aan graaf Aleksej Orlov, een van de machtigste mannen van het Russische Rijk, oorlogsheld, vertrouweling van keizerin Catharina de Grote, en bevelhebber van de Russische vloot in de Middellandse Zee. De afzender was een vrouw die zichzelf prinses Jelizaveta noemde, dochter van de overleden tsarina Elizabeth van Rusland. Ze schreef Orlov dat zij de rechtmatige erfgename was van de Russische troon. En ze deed hem een aanbod dat even brutaal als verleidelijk was: als hij haar hielp de kroon te grijpen, zou hij naast haar regeren.

Orlov las de brief, vouwde het papier dicht, en begon een plan te smeden. Niet om haar te helpen. Om haar te vernietigen.

Het verhaal van de vrouw die bekendstaat als prinses Tarakanova is een van de opmerkelijkste bedriegerijen uit de achttiende eeuw. Een vrouw zonder verifieerbare afkomst, zonder leger, zonder land, wist jarenlang de hoven van Europa te bespelen met niets anders dan haar overtuigingskracht, haar charme en een claim die niemand kon bewijzen, maar ook niemand volledig kon weerleggen. Ze dwong de machtigste vrouw ter wereld, Catharina de Grote, tot het opzetten van een internationale geheime operatie om haar uit te schakelen. En het middel dat Catharina koos, was even meedogenloos als het briljant was: een nep-huwelijk, een oorlogsschip, en een man die bereid was te liegen over liefde.

Niemand weet waar ze vandaan kwam. Dat is misschien wel het meest opmerkelijke aan het hele verhaal: ondanks alle verhoren, alle brieven, alle diplomatieke correspondentie die bewaard is gebleven, is de werkelijke identiteit van prinses Tarakanova nooit vastgesteld. Ze dook op in de vroege jaren 1770 in de salons van Europa, eerst in Gent, toen in Parijs, later in Venetië en de Duitse staten, als een vrouw van onbestemde leeftijd, opvallende schoonheid en een talent voor het aannemen van nieuwe namen dat grenst aan het virtuoze.

In Parijs noemde ze zichzelf prinses Voldomir. In Venetië werd ze Madame Tremouille. In de Duitse landen opereerde ze als Fräulein Frank. Soms reisde ze met een mysterieuze metgezel die zich Baron Embs noemde, een man die later vooral opviel door de schulden die hij overal achterliet. Elke keer dat de rekeningen zich opstapelden of de vragen te indringend werden, verdween ze naar een nieuwe stad, met een nieuwe naam en een nieuw verhaal.

Maar één claim bleef constant, als een rode draad door al haar vermommingen: ze was van koninklijk bloed. Specifiek beweerde ze de geheime dochter te zijn van tsarina Elizabeth Petrovna, de vorige keizerin van Rusland, en van Aleksej Razumovsky, Elizabeths favoriete minnaar. Volgens haar eigen verhaal was ze als kind verborgen en naar het buitenland gesmokkeld om haar te beschermen tegen politieke vijanden.

Het was een buitengewoon gewaagde bewering. Maar ze was niet uit de lucht gegrepen, en dat maakte haar zo gevaarlijk.

Tsarina Elizabeth had inderdaad een langdurige relatie gehad met Razumovsky. Volgens hardnekkige geruchten aan het Russische hof hadden de twee in het geheim een dochter gekregen, een meisje genaamd Augusta, dat onder de naam Dosifeja was weggestopt in een afgelegen klooster. Het bestaan van deze verborgen dochter was nooit officieel bevestigd, maar ook nooit overtuigend ontkend. Het was precies het soort dynastiek geheim waar een slimme oplichter gebruik van kon maken, of, als de claim waar was, precies het soort geheim dat een zittende keizerin tot het uiterste zou drijven om te beschermen.

Catharina de Grote had de troon in 1762 gegrepen via een staatsgreep tegen haar eigen echtgenoot, tsaar Peter III. Haar legitimiteit was altijd kwetsbaar geweest. Ze was niet geboren als Russische, ze was een Duitse prinses uit het kleine vorstendom Anhalt-Zerbst, en haar greep naar de macht was gewelddadig en omstreden geweest. Peter III was kort na de coup onder verdachte omstandigheden overleden. Als er ergens een echte dochter van tsarina Elizabeth rondliep, iemand met meer Russisch bloed en een sterkere dynastieke claim dan Catharina zelf, dan was dat niet zomaar een curiositeit. Dan was dat een existentiële bedreiging.

De eerste keer dat Catharina hoorde over de mysterieuze pretendent was waarschijnlijk in 1774, toen diplomatieke rapporten uit Italië en Frankrijk melding maakten van een vrouw die zich openlijk presenteerde als Russische troonpretendent. De berichten waren verontrustend specifiek. De vrouw beweerde niet alleen van koninklijke afkomst te zijn, ze zocht actief steun bij buitenlandse mogendheden. Ze schreef brieven aan diplomaten, zocht contact met de Ottomaanse sultan, en probeerde geld en militaire steun los te krijgen voor wat ze presenteerde als haar rechtmatige terugkeer naar de Russische troon.

In Parijs had ze een tijdlang een weelderig leven geleid op krediet, omringd door bewonderaars die gefascineerd waren door haar verhaal en haar uitstraling. Maar het Parijse avontuur eindigde zoals haar avonturen altijd eindigden: met onbetaalde rekeningen en een haastig vertrek. Ze trok naar het zuiden, naar Italië, waar ze haar campagne voortzette met onverminderde energie.

Catharina besloot dat het genoeg was. De vrouw mocht dan een oplichster zijn, en Catharina was ervan overtuigd dat ze dat was, maar haar beweringen raakten een zenuw. In het Russische Rijk woedde op dat moment de opstand van Jemeljan Poegatsjov, een kozakkenleider die beweerde de vermoorde tsaar Peter III te zijn. Het Russische Rijk was kwetsbaar voor pretendenten, voor mensen die de legitimiteit van de troon in twijfel trokken. Catharina kon het zich niet veroorloven om nog een rivaal ongehinderd door Europa te laten reizen.

Ze had een man nodig die het probleem kon oplossen. Discreet, effectief, en ver van Russische bodem. Ze koos Aleksej Orlov.

Graaf Aleksej Grigorjevitsj Orlov was geen subtiel man. Hij was groot, breed, en droeg een litteken dwars over zijn gezicht, een souvenir uit een kroeggevecht in zijn jongere jaren. Samen met zijn broer Grigori had hij een sleutelrol gespeeld in de staatsgreep die Catharina aan de macht had gebracht. Grigori was jarenlang Catharina's minnaar geweest. Aleksej was de man die het vuile werk deed. Bij de slag bij Tsjesmé in 1770 had hij de Ottomaanse vloot vernietigd en was hij een nationale held geworden. Nu lag hij met zijn eskader in de Middellandse Zee, officieel om Russische belangen te beschermen, maar in de praktijk met weinig te doen.

Catharina's instructies waren helder: vind de vrouw, krijg haar in handen, en breng haar naar Rusland. Hoe Orlov dat voor elkaar kreeg, was zijn zaak.

Orlov begon met inlichtingenwerk. Via diplomatieke kanalen en informanten volgde hij het spoor van de pretendent door Italië. Hij ontdekte dat ze contact had gezocht met Sir William Hamilton, de Britse gezant in Napels, dezelfde Hamilton die later beroemd zou worden als echtgenoot van Nelsons minnares Emma. De correspondentie tussen de pretendent en Hamilton, die bewaard is gebleven en in 2003 bij Christie's werd geveild, onthult een vrouw van adembenemende brutaliteit. Ze vroeg Hamilton om een vals paspoort voor een reis naar Constantinopel. Ze vroeg hem om een lening van 7000 sequins, een fortuin, met als onderpand landgoederen die ze niet bezat. Hamilton, die haar doorzag, schreef aan Orlov dat het personage ofwel krankzinnig was, ofwel een avonturierster. Orlov antwoordde in het Frans: "Ce personnage doit être ou une folle ou comme vous dites une aventurière." Dit persoon moet ofwel gek zijn, of zoals u zegt, een avonturierster.

Maar Orlov had geen belangstelling voor een academisch debat over haar geestelijke gezondheid. Hij had een plan.

Het plan was even eenvoudig als wreed: Orlov zou doen alsof hij zelf een ontevreden edelman was, iemand die in ongenade was gevallen bij Catharina en bereid was om de pretendent te steunen. Hij zou haar vertrouwen winnen. En dan zou hij toeslaan.

Catharina speelde mee. Via kanalen die de pretendent kon verifiëren, liet ze geruchten verspreiden dat Orlov uit de gratie was geraakt. Het was een geloofwaardig verhaal, de Orlov-broers hadden inderdaad aan invloed ingeboet sinds Catharina nieuwe favorieten had gevonden. De pretendent, die wanhopig op zoek was naar machtige bondgenoten, hapte toe.

Ze schreef Orlov een brief. De inhoud was zo ambitieus dat het bijna komisch was, ware het niet dat ze het volkomen serieus meende. Ze bood hem aan om, zodra zij de troon had bestegen, naast haar te regeren. Het was een aanbod dat alleen iemand kon doen die volledig geloofde in haar eigen verhaal, of die zo wanhopig was dat ze bereid was alles te beloven.

Orlov nam zijn tijd. Hij beantwoordde haar brieven met berekende warmte. Hij toonde interesse, stelde vragen, liet doorschemeren dat hij haar claim serieus nam. Langzaam, over weken, bouwde hij een relatie op die steeds persoonlijker werd. En toen deed hij iets wat de pretendent niet had verwacht: hij deed haar een huwelijksaanzoek.

Voor de vrouw die zichzelf als prinses beschouwde, moet dit als een triomf hebben gevoeld. Orlov was niet zomaar een edelman, hij was een oorlogsheld, een graaf, een man met een eigen vloot. Een huwelijk met hem zou haar claim onmiddellijk geloofwaardiger maken. Het zou haar een leger geven, een naam, een basis van waaruit ze haar campagne kon voeren. Ze accepteerde vrijwel onmiddellijk.