Vijf Lijken, Achttien Jaar, Één Buurman

Op de ochtend van 9 november 1971 stond John Emil List om kwart voor zeven op, knoopte zijn stropdas vast, trok zijn donkere colbert aan en liep naar beneden alsof het een gewone werkdag was. Buiten hing de geur van nat blad boven de gazons van Westfield, New Jersey, een slapend forensenstadje op veertig minuten rijden van Manhattan. De drie kinderen van het gezin List pakten hun schooltassen in. Patricia, zestien, controleerde haar kapsel in de gangspiegel. John Junior, vijftien, propte een wiskundeboek in zijn rugzak. Frederick, dertien, de jongste, rende als laatste de deur uit. Ze riepen iets naar hun moeder, stapten in de koude ochtendlucht en verdwenen richting school.

Geen van hen wist dat hun vader die dag vrij had genomen.

John List had namelijk al maanden geen baan meer. Elke ochtend verliet hij het huis in pak, reed naar het treinstation van Westfield, en zat daar uren op een bankje de krant te lezen. Soms reed hij naar de openbare bibliotheek. Soms naar een parkeerplaats langs de snelweg. Om vijf uur 's middags keerde hij terug, hing zijn jas op en vertelde zijn vrouw Helen over vergaderingen die nooit hadden plaatsgevonden. Het was een pantomime die hij al bijna een jaar volhield, een man die elke dag deed alsof hij naar kantoor ging terwijl de rekeningen zich opstapelden in een la van zijn bureau die hij op slot hield.

Het huis waarin dit schouwspel zich afspeelde, maakte de façade alleen maar schrijnender. Breeze Knoll, zoals het landgoed heette, stond op 431 Hillside Avenue: een negentienkamervilla uit het begin van de twintigste eeuw, met een monumentale dubbele trap, een koepel van gebrandschilderd glas en een balzaal van vijftien bij negen meter. Het was het soort huis dat bewondering afdwong bij voorbijgangers en wanhoop bij de eigenaar. John List had het in 1965 gekocht met geld van zijn moeder Alma, die op de derde verdieping een eigen appartementje bewoonde. Sindsdien was het onderhoud achtergebleven. De verwarming kostte een fortuin. De hypotheek liep achter. De verzekeringspolissen waren opgezegd. En John List, accountant van beroep, zag de cijfers elke avond op zich afkomen als een langzame vloedgolf.

Maar het was niet alleen geld.

Helen List, zijn vrouw van 46, leed aan een progressieve neurologische aandoening, vermoedelijk het gevolg van een eerdere syfilisinfectie, die haar steeds meer beperkte. Ze dronk meer dan voorheen. Ze ging niet meer naar de kerk, wat voor de diepgelovige lutheraan John List een bron van groeiende onrust was. Dochter Patricia had aangekondigd dat ze actrice wilde worden, een ambitie die haar vader beschouwde als een pad naar moreel verval. En John Junior begon zich te interesseren voor de tegencultuur van de vroege jaren zeventig, lang haar, andere muziek, andere ideeën. Voor een man die zijn hele leven had gebouwd op controle, orde en geloof, voelde het alsof zijn gezin uit elkaar viel.

In de weken voor 9 november had List methodisch voorbereidingen getroffen. Hij had de bankrekening van zijn moeder leeggehaald, zo'n tweehonderdduizend dollar aan spaargeld en effecten. Hij had de wapens schoongemaakt die hij al jaren bezat: een 9mm Steyr-pistool, een erfstuk uit de Tweede Wereldoorlog, en een .22 kaliber Colt-revolver. Hij had slaapzakken, drie stuks, afkomstig van de scouting van zijn zonen, uitgerold op de vloer van de balzaal. En hij had een brief geschreven. Vijf pagina's, gericht aan zijn lutherse predikant, dominee Eugene Rehwinkel. In die brief legde hij uit wat hij van plan was en waarom.

"Ik verdiende bij lange na niet genoeg om het gezin te onderhouden," schreef hij. "Alles wat ik probeerde, leek in duigen te vallen."

Over zijn dochter Patricia schreef hij dat ze een carrière najoeg die haar ziel in gevaar zou brengen. Over Helen schreef hij dat ze de kerk had verlaten. Over zijn zonen schreef hij dat ze dreigden af te dwalen van het geloof. Zijn conclusie was zo kil als ze onbegrijpelijk was: door hen te doden, zou hij hun zielen redden. Ze zouden in de hemel komen, bevrijd van de zonden van de wereld. Het was, in zijn eigen woorden, een daad van barmhartigheid.

De brief eindigde hij met een verzoek aan de dominee om voor begrafenissen te zorgen.

Die ochtend, nadat de kinderen naar school waren vertrokken, liep John List de keuken in. Helen zat aan de keukentafel. Ze droeg nog haar ochtendjas en pantoffels. Er stond een kop koffie voor haar, de damp kringelde omhoog in het koele ochtendlicht. Ze had een stuk toast in haar hand. List kwam van achteren. Hij hief het 9mm Steyr-pistool en schoot haar eenmaal in het achterhoofd. Helen zakte voorover op de tafel. De kogel boorde zich door haar schedel en sloeg in de muur aan de overkant van de keuken.

Het geluid van het schot galmde door de lege kamers van Breeze Knoll, door de marmeren hal, langs de dubbele trap, omhoog naar de gebrandschilderde koepel. Maar het huis stond op ruime afstand van de buren, verscholen achter oude eiken en rododendrons. Niemand hoorde iets.

List legde het pistool neer. Hij pakte Helen bij haar schouders en sleepte haar lichaam door de gang, over de drempel van de balzaal, naar de eerste slaapzak die daar al klaarlag op de houten vloer. Hij legde haar neer, vouwde haar handen over haar buik en dekte haar gedeeltelijk toe. Daarna liep hij terug naar de keuken, pakte een dweil en begon het bloed op te vegen. De hulzen raapte hij op en deed ze in een papieren zak.

Vervolgens beklom hij de trap naar de derde verdieping. Daar, in het kleine appartement onder het dak, was zijn 84-jarige moeder Alma bezig in haar keukentje. Ze was een kleine, breekbare vrouw die zelden nog naar beneden kwam. List opende de deur. Alma draaide zich niet om. Hij schoot haar van achteren, eenmaal, met hetzelfde pistool. Ze viel op de tegelvloer van haar keuken. List probeerde haar lichaam te verplaatsen, maar Alma was te zwaar om de smalle trap af te dragen. Hij liet haar liggen waar ze gevallen was, sloot de deur van het appartement en ging weer naar beneden.

Nu begon het wachten.

De uren tussen de ochtend en het einde van de schooldag vulde List met een reeks handelingen die, achteraf bezien, de meest verontrustende kant van zijn persoonlijkheid onthulden. Hij reed naar de bank en haalde de laatste restanten van zijn rekeningen op. Hij stopte bij het postkantoor en liet de post doorsturen naar een niet-bestaand adres. Hij belde de scholen van zijn kinderen en meldde dat het gezin voor onbepaalde tijd op familiebezoek ging naar North Carolina. Hij belde de werkgever van Patricia, ze had een bijbaantje, en zei hetzelfde. Hij belde de melkbezorger en zegde de leveringen op. Hij zette de thermostaat van het huis lager, naar net boven het vriespunt, genoeg om de leidingen niet te laten bevriezen maar koud genoeg om biologisch verval te vertragen. Hij zette de radio aan op een zender die religieuze muziek uitzond. En hij liet alle lichten in het huis branden.

Elke handeling was berekend. Elke handeling was bedoeld om tijd te kopen.

Tegen halfvier die middag kwam Patricia als eerste thuis. Ze opende de voordeur, liep de hal in en trof haar vader. Wat er precies werd gezegd, is niet vastgelegd. Wat vaststaat is dat List haar meenam naar de balzaal, waar het lichaam van haar moeder al op een slaapzak lag, en haar daar van achteren neerschoot met de .22 kaliber revolver. Eén schot, in het achterhoofd. Patricia viel naast haar moeder op de tweede slaapzak.

Frederick kwam kort daarna. Ook hij werd naar de balzaal geleid. Ook hij werd van achteren neergeschoten. Eén schot. Hij viel op de derde slaapzak, naast zijn zus en zijn moeder.

John Junior was de laatste. Hij had die middag een voetbalwedstrijd op school en kwam later thuis dan zijn broer en zus. Tegen de tijd dat hij de voordeur opende, was het al schemerig buiten. De lichten in het huis brandden. De radio speelde. Zijn vader stond in de gang.

Wat er toen gebeurde, was anders dan bij de anderen. John Junior verzette zich. Misschien zag hij iets in de ogen van zijn vader. Misschien hoorde hij iets. Misschien rook hij het. De forensische reconstructie die later volgde, toonde aan dat List op zijn oudste zoon schoot met het 9mm Steyr-pistool, en bleef schieten. Tien keer. Tien kogelinslagen werden later in en rond het lichaam van de vijftienjarige gevonden. Sommige van dichtbij, sommige van iets verder weg, alsof de jongen probeerde te vluchten of te kruipen. Het was het enige moment die dag waarop Lists methodische kalmte leek te breken, het enige moment waarop iets, paniek, woede, of misschien het verzet van zijn eigen kind, door de muur van zijn zelfbeheersing sloeg.

John Junior werd naast zijn moeder, zus en broer op de vloer van de balzaal gelegd. List vouwde ook zijn handen. Hij dekte ook hem toe.

Daarna ging John List naar de eettafel. Hij legde er de geleende boeken neer die hij nog had van buurman Wittke, met een kort bedankbriefje erbij. Hij legde de vijf pagina's tellende brief aan dominee Rehwinkel ernaast, samen met familiefoto's. Uit sommige foto's had hij zijn eigen gezicht weggeknipt. Hij pakte een koffer die al klaarstond, controleerde of hij zijn portemonnee en rijbewijs had, deed de voordeur achter zich dicht en stapte in zijn auto.

John Emil List reed weg uit Westfield, New Jersey, en verdween.

De lichten in Breeze Knoll bleven branden. De radio bleef spelen. De thermostaat stond op koud. En in de balzaal, onder de koepel van gebrandschilderd glas waar het winterlicht doorheen viel, lagen vier lichamen op scouting-slaapzakken. Op de derde verdieping lag een vijfde.

Het duurde bijna een maand voordat iemand ze vond.

De reden dat het zo lang duurde, was precies het web van leugens dat List had gesponnen. De buren dachten dat het gezin op reis was. De scholen hadden een afmelding ontvangen. De melkbezorger kwam niet meer. De post werd niet meer bezorgd. Het enige wat opviel, waren de lichten, die dag en nacht bleven branden, week na week, tot de elektriciteitsrekening onbetaald bleef en het energiebedrijf op 7 december 1971 een medewerker stuurde om de stroom af te sluiten.

Die medewerker belde aan. Geen reactie. Hij liep om het huis heen en keek door een raam. Wat hij zag, deed hem achteruitdeinzen. Hij belde de politie.

Agenten van het Westfield Police Department forceerden de voordeur en betraden een huis dat eruitzag als een mausoleum. De verwarming stond zo laag dat hun adem wolkjes vormde. De radio stond nog aan, het geluid van een religieuze zender vulde de ijskoude kamers. In de balzaal vonden ze de vier lichamen, keurig naast elkaar op de slaapzakken, de handen gevouwen. Op de derde verdieping vonden ze Alma. Op de eettafel vonden ze de brief.

De zaak explodeerde in de lokale en nationale pers. Een accountant uit een keurig forensenstadje die zijn hele gezin had gedood en was verdwenen, het was het soort verhaal dat Amerika in zijn greep hield. De FBI plaatste John List op de Most Wanted-lijst. Zijn foto verscheen in kranten en op televisie. Rechercheurs doorzochten zijn financiële sporen, zijn contacten, zijn verleden.

Ze vonden niets.

John List was opgelost in de lucht. Geen creditcardgebruik. Geen bankopnames. Geen telefoontjes. Geen enkele aanwijzing waar hij naartoe was gegaan. De auto werd teruggevonden op het parkeerterrein van John F. Kennedy International Airport in New York, wat suggereerde dat hij het land had verlaten. Maar er was geen vliegticket op zijn naam, geen paspoortregistratie, geen spoor.

De maanden werden jaren. De jaren werden een decennium. In 1972, een jaar na de moorden, brandde Breeze Knoll tot de grond toe af bij vermoedelijke brandstichting, alsof het stadje zelf het huis wilde uitwissen. Het perceel werd verkocht en nooit meer bebouwd. De zaak-List werd een cold case, een van die dossiers die steeds dunner worden naarmate de rechercheurs die eraan werkten met pensioen gaan.

Ondertussen leefde John List.

Hij was niet naar het buitenland gevlucht. Hij was niet ondergedoken in een afgelegen hut. Hij had iets gedaan wat zowel eenvoudiger als brutaler was: hij had een nieuw leven gebouwd, in het volle zicht, onder een andere naam.

Binnen enkele weken na de moorden dook List op in Denver, Colorado, tweeduizend kilometer van Westfield, onder de naam Robert Peter Clark. Hij huurde een bescheiden appartement, vond werk als kok in een hotel, en begon opnieuw. Geen vermomming. Geen plastische chirurgie. Geen onderduikadres. Gewoon een andere naam, een ander stadje, en het vertrouwen dat niemand hem zou zoeken op de plekken waar gewone mensen gewone levens leiden.

En hij had gelijk.

In Denver ging "Bob Clark" naar de kerk, een lutherse gemeente, net als in Westfield. Hij was beleefd, punctueel, onopvallend. Hij droeg een bril met een zwaar montuur. Hij had een zachte stem en een stijve houding. Collega's beschreven hem later als "de saaiste man die je ooit zou ontmoeten." Precies het soort persoon over wie je na een ontmoeting niets meer weet te vertellen.

In 1977 ontmoette hij Delores Miller, een gescheiden vrouw die ook lid was van de lutherse gemeente. Ze begonnen te daten. In 1985 trouwden ze. Delores kende haar man als Bob Clark, een rustige accountant met een onopvallend verleden. Hij vertelde haar dat hij gescheiden was, dat zijn eerste vrouw en kinderen ergens in het oosten woonden, dat het contact was verwaterd. Ze had geen reden om te twijfelen.

Het echtpaar Clark verhuisde in februari 1988 naar Midlothian, Virginia, een buitenwijk van Richmond, waar ze een huis betrokken in de nette woonwijk Brandermill, aan een straat genaamd Sagewood Trace. Bob Clark vond werk bij een accountantskantoor in Richmond. Hij ging elke zondag naar de kerk. Hij maaide het gazon. Hij praatte met de buren over het weer. Hij was, in elk opzicht dat ertoe deed, een doorsnee Amerikaan van middelbare leeftijd in een doorsnee buitenwijk.

Zeventien jaar na de moorden in Westfield leefde John List het leven dat hij altijd had gewild, ordelijk, gelovig, onzichtbaar.

Maar in New York werkte iemand aan zijn gezicht.

Frank Bender was een forensisch kunstenaar uit Philadelphia, een autodidact die was begonnen als schilder en beeldhouwer voordat hij zich specialiseerde in het reconstrueren van gezichten. Zijn methode was onorthodox. Waar de meeste forensisch kunstenaars werkten met schedels en meetgegevens, combineerde Bender anatomische kennis met psychologisch inzicht. Hij bestudeerde niet alleen hoe een gezicht verouderde, maar ook hoe een persoonlijkheid zich in dat gezicht uitdrukte. Hij keek naar foto's, las dossiers, sprak met mensen die het slachtoffer, of in dit geval de dader, hadden gekend, en vormde zich een beeld dat verder ging dan botstructuur alleen.

In 1989 benaderde het televisieprogramma America's Most Wanted Bender met een opdracht: maak een buste van John List zoals hij er nu uit zou zien, achttien jaar na zijn verdwijning. Het programma, gepresenteerd door John Walsh, was in 1988 begonnen op Fox en had al snel een reputatie opgebouwd als een van de effectiefste opsporingsinstrumenten op de Amerikaanse televisie. De redactie had de zaak-List geselecteerd als een van hun meest intrigerende cold cases.

Bender ging aan het werk. Hij bestudeerde de foto's van List uit 1971, het smalle gezicht, de dunne lippen, de grote bril, de terugwijkende haarlijn. Hij las de psychologische profielen. Hij sprak met rechercheurs die List hadden gekend. En toen maakte hij een reeks keuzes die later legendarisch zouden worden in de forensische wereld.

Ten eerste besloot Bender dat List kaal zou zijn geworden. De haarlijn op de foto's uit 1971 week al sterk terug; achttien jaar later zou er weinig van over zijn. Ten tweede besloot hij dat List een zware bril zou dragen, niet uit ijdelheid, maar uit gewoonte. List was het type man dat vasthield aan wat hij kende. Ten derde, en dit was de meest gewaagde gok, modelleerde Bender een klein litteken achter het rechteroor. Hij had in het medische dossier gelezen dat List leed aan een huidaandoening die soms chirurgisch werd behandeld. Bender gokte dat List in de tussenliggende jaren een operatie had ondergaan.

De buste die uit zijn atelier kwam, toonde een kalende man van eind zestig met een zwaar brilmontuur, een smal gezicht, dunne lippen en een kleine onregelmatigheid achter het rechteroor. Bender kleedde de buste aan met een donker pak en een stropdas, want List, zo redeneerde hij, zou altijd een man van pakken en stropdassen blijven.

Op 21 mei 1989 zond America's Most Wanted het item uit. John Walsh vertelde het verhaal van de moorden in Westfield, toonde de oude foto's van List en onthulde vervolgens de buste van Bender. De camera draaide langzaam rond het beeld. Het gezicht staarde terug met lege ogen, een gezicht dat achttien jaar ouder was geworden maar onmiskenbaar dezelfde man toonde.

Binnen enkele uren na de uitzending begonnen de telefoons te rinkelen.

Een van de telefoontjes kwam uit Midlothian, Virginia. Een vrouw, een buurvrouw van Bob en Delores Clark in Brandermill, had naar de uitzending gekeken en was rechtop gaan zitten op de bank. Het gezicht op het scherm leek sprekend op haar buurman. De kalende schedel. De zware bril. De stijve houding. De manier waarop hij zijn stropdas knoopte. Ze belde de tiplijn van America's Most Wanted.

Ze was niet de enige. Meerdere mensen uit de omgeving van Richmond belden in met dezelfde naam: Bob Clark, Sagewood Trace, Brandermill.

De FBI reageerde snel. Agenten in Richmond begonnen met een discrete verificatie. Ze vergeleken foto's. Ze controleerden het litteken achter het rechteroor, het litteken dat Frank Bender had voorspeld en dat Bob Clark inderdaad bleek te hebben. Ze trokken vingerafdrukken na via militaire dossiers: List had gediend in het Amerikaanse leger tijdens de Koreaanse Oorlog, en vonden een match.

Op 1 juni 1989, elf dagen na de uitzending, reden FBI-agenten naar het accountantskantoor in Richmond waar Bob Clark werkte. Ze troffen hem aan achter zijn bureau, in pak en stropdas, bezig met een belastingaangifte. Ze vroegen hem mee te komen. Hij verzette zich niet. Hij zei niets.

Op het bureau ontkende hij aanvankelijk dat hij John List was. Hij hield vol dat hij Robert Peter Clark heette, geboren in een ander stadje, met een ander verleden. De ontkenning duurde maanden. Pas op 16 februari 1990, nadat de vingerafdrukken onweerlegbaar waren gebleken en zijn advocaten hem hadden geadviseerd, gaf hij toe. Ja, hij was John Emil List. Ja, hij had op 9 november 1971 zijn vrouw, zijn moeder en zijn drie kinderen gedood in hun huis in Westfield, New Jersey.

De rechtszaak vond plaats in april 1990 in Elizabeth, New Jersey, in het gerechtsgebouw van Union County. Het was een mediacircus. Buiten stonden cameraploegen en verslaggevers. Binnen zat een publieke tribune vol met inwoners van Westfield die de zaak achttien jaar eerder hadden meegemaakt, sommigen als buren, sommigen als klasgenoten van de kinderen.

Buurman John Wittke, dezelfde man wiens boeken List zo netjes had teruggelegd op de eettafel naast de lichamen van zijn gezin, was een van de getuigen. "Het was alsof hij zei: ik wacht erop gepakt te worden," verklaarde Wittke. Larry Rhodes, die in 1971 als tienjarige krantenbezorger de kranten bij Breeze Knoll had bezorgd, was ook aanwezig. "Ik wilde hem gewoon even zien," zei hij tegen verslaggevers. "Hij was griezelig om naar te kijken, zo doelloos."

Lists verdediging draaide om een psychiatrisch argument: hij had gehandeld vanuit een obsessief-compulsieve stoornis, versterkt door een rigide religieuze opvoeding die hem had geleerd dat het beter was om te sterven, of te doden, dan om in zonde te leven. Zijn advocaten voerden aan dat hij oprecht geloofde dat hij zijn gezin naar de hemel stuurde.

De aanklagers presenteerden een ander beeld: dat van een man die niet handelde uit waanzin maar uit berekening. Ze wezen op de wekenlange voorbereiding. Op de financiële transacties. Op de telefoontjes naar scholen en werkgevers. Op de thermostaat die lager was gezet om ontbinding te vertragen. Op de brief die niet het handschrift van een wanhopig man toonde, maar de kalme, geordende zinnen van iemand die een plan uitvoerde.

Op 12 april 1990 bevond de jury John Emil List schuldig aan vijfvoudige moord in de eerste graad. Op 1 mei 1990 veroordeelde de rechter hem tot vijf levenslange gevangenisstraffen, opeenvolgend, wat betekende dat hij nooit vrij zou komen.

Delores Clark, de vrouw die achttien jaar met een man had geleefd zonder te weten wie hij werkelijk was, diende kort na de veroordeling de scheiding in. In interviews zei ze dat ze nooit iets had vermoed. Dat Bob Clark een stille, vriendelijke, saaie man was geweest. Dat hij nooit zijn stem verhief. Dat hij elke zondag naar de kerk ging. Dat hij haar nooit een reden had gegeven om te twijfelen.

Frank Bender, de kunstenaar wiens buste had geleid tot de doorbraak, werd na de zaak-List een van de meest gevraagde forensisch beeldhouwers van Amerika. Toen journalisten hem vroegen hoe hij het litteken achter Lists oor had kunnen voorspellen, antwoordde hij dat het geen gok was geweest maar een afleiding, een combinatie van medische dossiers en intuïtie. De buste zelf werd later tentoongesteld in het Smithsonian Institution in Washington D.C.

John List stierf op 21 maart 2008 in een gevangenisziekenhuis in Trenton, New Jersey. Hij was 82 jaar oud. In de bijna twee decennia die hij in de gevangenis doorbracht, gaf hij zelden interviews. Wanneer hij dat wel deed, herhaalde hij steeds dezelfde verklaring: hij had gehandeld uit liefde. Hij had zijn gezin willen beschermen tegen een wereld die hen zou corrumperen. Hij had hen naar God gestuurd.

De vijf mensen die hij doodde: Helen, Alma, Patricia, John Junior en Frederick, liggen begraven op Fairview Cemetery in Westfield. Hun graven zijn bescheiden. Er staat geen verwijzing naar de manier waarop ze stierven.

Op het perceel waar Breeze Knoll ooit stond, aan 431 Hillside Avenue, groeit nu gras. Er staat geen huis meer. Er staat geen gedenkteken. Er is niets dat een voorbijganger zou vertellen wat daar ooit is gebeurd, behalve misschien de oude eiken die er al stonden in 1971, en die er nog steeds staan, en die niets zeggen.