Zijn Vrouw Keerde Terug, Elf Jaar Na Haar Eigen Moord

In januari 1994 verdween Zhang Zaiyu spoorloos uit haar huis in Jingshan County, een agrarisch district in de Chinese provincie Hubei. Ze was 31 jaar oud, moeder van een dochter van 7, en al maanden ernstig ziek. Niet lichamelijk, geestelijk. Volgens latere verklaringen had ze meer dan vijftig dagen vrijwel onafgebroken in bed gelegen, apathisch, terwijl het gezin om haar heen langzaam uit elkaar viel. Haar man, She Xianglin, werkte als wijkagent bij het lokale politiebureau. Het huwelijk was gespannen. Er was armoede, er waren ruzies, en Zhang trok zich steeds verder terug in zichzelf.

Op een ochtend in december 1993 of januari 1994, de exacte datum verschilt per bron, stond Zhang op, kleedde zich aan, en liep het huis uit. Ze vertelde niemand waar ze heen ging. Ze nam geen geld mee, geen kleding, geen identiteitsbewijs. Ze verdween simpelweg, alsof ze door de koude winterlucht van Hubei was opgeslokt.

Drie maanden later, op 11 april 1994, vond een dorpeling in de vroege ochtend een lichaam. Het dreef in een ondiepe visvijver bij het gehucht Lüchong, een paar kilometer van het huis waar Zhang had gewoond. De mist hing laag over de rijstvelden. Het water was kil en troebel. Het lichaam was dat van een vrouw, zwaar ontbonden, naar schatting al zo'n twee maanden in het water. De huid was opgezwollen en begon los te laten. Gezichtsherkenning was vrijwel onmogelijk.

De politie van Jingshan County arriveerde binnen het uur. Agenten waadden door het ondiepe water en trokken het lichaam naar de oever. Ze noteerden: vrouw, ongeveer 155 centimeter lang, geschatte leeftijd rond de 30. Op de buik was een litteken zichtbaar, een oud chirurgisch litteken, vermoedelijk van een keizersnede.

Het nieuws bereikte Zhangs moeder nog diezelfde ochtend. De oude vrouw rende naar de vijver, wrong zich door de kring van omstanders en politieagenten, en stortte zich op het lichaam. Ze schreeuwde: "Dit is mijn dochter! Dit is mijn dochter!" De agenten vroegen haar hoe ze daar zo zeker van kon zijn, het gezicht was immers onherkenbaar. Ze wees met trillende vinger naar de buik van het lichaam. "Dit litteken," zei ze met gebroken stem. "Mijn dochter had een keizersnede. Dit is haar litteken."

De politie noteerde de verklaring. Ze vergeleken lengte en lichaamsbouw met wat ze wisten over Zhang Zaiyu. De kenmerken kwamen overeen. Er was in 1994 in ruraal China geen mogelijkheid tot DNA-onderzoek op lokaal niveau. Geen tandheelkundige vergelijking, geen geavanceerde forensische technieken. Een moeder die haar dochter herkende aan een litteken op een ontbonden lichaam, dat was het bewijs.

Diezelfde dag nog richtte de verdenking zich op één persoon: She Xianglin.

De logica van de politie was simpel en dodelijk. Zhang was verdwenen. Een vrouwenlichaam was gevonden. De familie had het lichaam geïdentificeerd als Zhang. De echtgenoot was de laatste die haar levend had gezien. Er waren ruzies geweest. She Xianglin was de dader.

Op 28 april 1994 werd She formeel gearresteerd op verdenking van opzettelijke moord op zijn vrouw.

Wat er daarna gebeurde op het politiebureau van Jingshan zou pas jaren later volledig aan het licht komen, toen She het voor camera's beschreef. De verhoren begonnen onmiddellijk na zijn arrestatie en duurden dag en nacht. She zat in een kaal verhoorkamertje, vastgeketend aan een stoel. De lampen brandden onafgebroken. Slaap werd hem ontzegd, niet uren, maar dagen achtereen.

Na de eerste dagen zonder slaap begon She te hallucineren. Zijn benen zwollen op. Hij kon zijn armen niet meer bewegen. De verhoorders wisselden elkaar af in ploegen, maar She bleef alleen. In een later televisie-interview, uitgezonden door de Chinese staatszender, beschreef hij wat er in die kamer gebeurde met een vlakke stem die meer zei dan woorden konden: "Ze vulden een badkuip met water en duwden mijn hoofd eronder. Ze sloegen me met een krukje op mijn rug. Ze gebruikten politieknuppels en vuisten. Mijn buik zat vol water. Ik kon mijn armen niet meer uitstrekken."

Tien dagen en nachten duurde het. She Xianglin, de man die nog kort daarvoor als wijkagent door dezelfde straten had gelopen als zijn ondervragers, brak. Hij bekende de moord op zijn vrouw.

Het opmerkelijke was niet dat hij bekende, na tien dagen marteling zou vrijwel iedereen bekennen. Het opmerkelijke was hoe hij bekende. She gaf vier verschillende versies van de moord. In de eerste versie had hij haar geslagen met een steen. In de tweede had hij haar gewurgd. In de derde was het een ander wapen. In de vierde weer een ander scenario. Vier verhalen, vier verschillende moordmethoden, vier verschillende locaties. De politie koos de vierde versie, niet omdat die het meest overtuigend was, maar omdat het de laatste was die hij had verteld. In het officiële dossier kwam te staan: She Xianglin had zijn vrouw doodgeslagen en het lichaam in een plastic zak in het reservoir gegooid.

Er was geen fysiek bewijs dat deze versie ondersteunde. Geen moordwapen. Geen plastic zak. Geen bloedsporen. Geen getuigen. Alleen een bekentenis die onder dwang was afgelegd, en een ontbonden lichaam dat nooit sluitend was geïdentificeerd.

Op 13 oktober 1994 sprak de rechtbank van de toenmalige Jingzhou-regio het vonnis uit. De rechtszaal zat vol. Familieleden van Zhang, buren, dorpelingen, ze waren allemaal gekomen. De sfeer was geladen. Voor hen stond een moordenaar, een man die zijn eigen vrouw had gedood. She Xianglin stond achter het hek van de beklaagdenbank, mager en gebroken na maanden in voorarrest. De rechter las het vonnis voor: schuldig aan opzettelijke moord. De straf: de dood.

She Xianglin hoorde het vonnis aan zonder een woord te zeggen. Hij bleef volhouden dat hij onschuldig was, maar zijn stem was al maanden geleden gebroken in dat verhoorkamertje. Niemand luisterde meer.

Buiten de rechtszaal circuleerde intussen een petitie. Meer dan 220 inwoners van Jingshan County hadden hun handtekening gezet onder een brief aan de hogere rechtbank. De strekking was eenduidig: voer het vonnis snel uit. Executeer She Xianglin. De woede in het dorp was immens. Een vrouw was vermoord, haar lichaam gedumpt in een vijver, en de dader, haar eigen man, moest boeten.

She ging in hoger beroep. De zaak ging naar het Hubei Hooggerechtshof, de hoogste provinciale rechtbank. Daar gebeurde iets dat She Xianglin het leven zou redden, al zou hij dat pas elf jaar later beseffen.

De rechters van het Hooggerechtshof bestudeerden het dossier. Ze lazen de vier tegenstrijdige bekentenissen. Ze zagen dat er geen fysiek bewijs was, geen moordwapen, geen forensische link tussen She en het lichaam, geen onafhankelijke getuigen. Ze merkten op dat de identiteit van het slachtoffer uitsluitend was vastgesteld op basis van een familielid dat een litteken had herkend op een zwaar ontbonden lichaam. De vice-president van het hof vatte het samen in één zin die later beroemd zou worden: "De rechtbank in eerste aanleg heeft veroordeeld op basis van de vierde bekentenis van de verdachte. Er is geen bewijs."

Op 6 januari 1995 vernietigde het Hubei Hooggerechtshof het doodvonnis. De reden: "feiten onduidelijk, bewijs onvoldoende." De zaak werd terugverwezen naar de lagere rechtbank voor een nieuw proces.

Dit was een daad van uitzonderlijke moed. De 220 handtekeningen lagen op het bureau van de rechters. De publieke druk was enorm. In het China van de jaren negentig, waar rechters onder directe politieke invloed stonden en waar de roep om gerechtigheid vaak samenviel met de roep om snelle executie, was het weigeren van een doodvonnis een daad die carrières kon kosten. Later zou een woordvoerder van het Hooggerechtshof verklaren: "We hebben standgehouden tegen de druk. We lieten ons niet leiden door de publieke opinie." In het Chinees gebruikten ze een uitdrukking die eeuwenoud is: 刀下留人, "houd het zwaard tegen, spaar de man." Zonder die beslissing was She Xianglin geëxecuteerd.

De zaak keerde terug naar de lagere rechtbanken. Er volgden jaren van juridisch heen-en-weer. De aanklager deed aanvullend onderzoek, maar vond geen nieuw bewijs. De zaak werd tweemaal teruggestuurd voor nader onderzoek. Tweemaal kwam er niets substantieels bij. Toch bleef She vastzitten. De verdenking was niet opgeheven, alleen het vonnis was vernietigd.