De Arts Die Vluchtelingen Redde, en Vermoordde

Op 11 maart 1944, even na het middaguur, hing er een vettige, zwarte rookpluim boven de daken van het 16e arrondissement in Parijs. De rook kwam uit de schoorsteen van een groot herenhuis aan de Rue Le Sueur nummer 21, op steenworp afstand van de Arc de Triomphe, een van de duurste buurten van de stad. Buren die al weken klaagden over een doordringende stank, belden eindelijk de politie. Wat de brandweer aantrof toen ze een raam forceerden, zou de geschiedenis ingaan als een van de meest ontstellende ontdekkingen in de Franse misdaadgeschiedenis.

Maar om te begrijpen wat er die middag werkelijk aan het licht kwam, moet het verhaal eerder beginnen. Veel eerder. In een klein stadje in Bourgondië, waar een jongen opgroeide die al op zijn zeventiende door psychiaters werd omschreven als constitutioneel amoraal.

Marcel André Henri Félix Petiot werd geboren op 17 januari 1897 in Auxerre, een provinciestadje aan de rivier de Yonne. Zijn jeugd verliep onopvallend voor buitenstaanders, maar achter gesloten deuren tekende zich een patroon af dat later gruwelijke proporties zou aannemen. Als kind werd hij betrapt op het martelen van dieren. Op school was hij intelligent genoeg om zijn leraren te imponeren, maar onvoorspelbaar genoeg om hen te verontrusten. Een psychiatrisch rapport uit zijn tienerjaren noteerde al dat de jonge Marcel een fundamenteel gebrek aan empathie vertoonde.

De Eerste Wereldoorlog onderbrak zijn opleiding. Petiot diende als soldaat, raakte gewond, en werd meerdere malen opgenomen in psychiatrische inrichtingen, officieel vanwege shellshock, maar artsen merkten op dat zijn gedrag niet paste bij de gebruikelijke symptomen. Na de oorlog pakte hij zijn studie weer op en behaalde in 1921 zijn artsendiploma. Hij vestigde zich als huisarts in het dorpje Villeneuve-sur-Yonne, waar hij snel populair werd. Zijn tarieven waren laag, hij maakte huisbezoeken op elk uur van de dag, en hij schreef royaal medicijnen voor, inclusief, zo bleek later, verdovende middelen aan verslaafden die bereid waren fors te betalen.

In 1926 werd Petiot verkozen tot burgemeester van Villeneuve-sur-Yonne. Een arts die ook nog eens burgemeester was: het leek het toonbeeld van burgerlijke respectabiliteit. Maar al snel doken geruchten op over fraude met gemeentegelden, verdwenen documenten, en gestolen elektriciteit. Zijn huishoudster verdween spoorloos. Een jonge vrouw die zwanger van hem zou zijn geweest, werd nooit meer gezien. De dorpelingen fluisterden, maar niemand durfde de populaire dokter openlijk te beschuldigen. Toen hij uiteindelijk werd betrapt op het verduisteren van gemeenschapsgeld, verloor hij zijn burgemeesterszetel, maar niet zijn artsenpraktijk, en niet zijn reputatie als charmante, behulpzame dokter.

In 1933 verhuisde Petiot naar Parijs. Hij opende een praktijk aan de Rue de Caumartin, in het 9e arrondissement, en bouwde binnen enkele jaren een bloeiende patiëntenkring op. Zijn wachtkamer zat vol. Hij was goedkoop, vriendelijk, en leek oprecht begaan met het welzijn van zijn patiënten. Wat niemand wist, was dat hij tegelijkertijd een lucratieve handel opzette in valse medische attesten en illegale verdovende middelen. In 1936 werd hij kort opgepakt wegens winkeldiefstal, een merkwaardig vergrijp voor een succesvolle arts, en opnieuw onderzocht door psychiaters. Hun conclusie was veelzeggend: constitutioneel ontoerekeningsvatbaar, amoraal. Het rapport verdween in een la. Petiot ging door met zijn praktijk.

Toen in september 1939 de oorlog uitbrak en Frankrijk in juni 1940 capituleerde voor nazi-Duitsland, veranderde Parijs in een stad van angst, schaarste en wanhoop. De Duitse bezetting en het Vichy-regime maakten het leven voor miljoenen Fransen ondraaglijk, maar voor niemand meer dan voor de Joodse bevolking. Vanaf 1941 werden Joden systematisch geregistreerd, beroofd van hun bezittingen, en gedeporteerd naar kampen in het oosten. Families die de middelen hadden, zochten wanhopig naar manieren om Frankrijk te ontvluchten, via Spanje, via Zwitserland, via elke route die maar denkbaar was.

Marcel Petiot zag een kans.

Ergens in 1941 begon hij via tussenpersonen het gerucht te verspreiden dat hij een geheime vluchtroute beheerde. Een ondergronds netwerk, fluisterde men in bepaalde kringen, dat mensen veilig naar Zuid-Amerika kon brengen, naar Argentinië, waar geen oorlog was en geen vervolging. De organisatie had zelfs een naam: Fly-Tox, vernoemd naar een populair insecticidenmerk. De cynische woordspeling, het uitroeien van ongedierte, ontging de wanhopige mensen die bij Petiot aanklopten volkomen.

Het systeem werkte als volgt. Tussenpersonen, later zouden er negen worden geïdentificeerd, benaderden potentiële klanten in de Joodse gemeenschap, onder prostituees, onder kleine criminelen, onder iedereen die een reden had om Parijs te willen ontvluchten. De prijs was hoog: 25.000 francs per persoon, soms meer. Klanten kregen de instructie om al hun waardevolle bezittingen mee te nemen, goud, juwelen, bontjassen, contant geld, want die zouden ze nodig hebben om een nieuw leven op te bouwen in Buenos Aires. Ze moesten zich melden bij een adres dat Petiot opgaf, waar ze zogenaamd hun laatste voorbereidingen zouden treffen voor de reis.

Dat adres was Rue Le Sueur 21.

Petiot had het grote herenhuis in 1941 gekocht. Het lag in een rustige, welgestelde straat. De buren waren discrete mensen die zich niet bemoeiden met andermans zaken, precies wat Petiot nodig had. In de maanden na de aankoop liet hij verbouwingen uitvoeren. Van buitenaf leek er niets bijzonders aan de hand. Maar binnenin creëerde Petiot iets wat alleen een arts met zijn specifieke combinatie van intelligentie en meedogenloosheid had kunnen bedenken.

In de kelder liet hij een driehoekige kamer bouwen, niet groter dan een paar vierkante meter. De muren waren kaal. Er was geen raam. De deur had geen klink aan de binnenkant, alleen aan de buitenkant kon hij worden geopend. Aan de binnenzijde hing een nep-deurbel, een knopje dat nergens op was aangesloten maar dat de indruk wekte dat er hulp kon worden ingeroepen. In de muur naast de deur, aan de buitenkant, zat een kijkgat. Wie ervoor stond, kon precies zien wat er in de kamer gebeurde.

Wanneer een nieuw slachtoffer arriveerde aan de Rue Le Sueur, ontving Petiot hen persoonlijk. Hij was warm, geruststellend, professioneel. Hij legde uit dat de reis naar Argentinië via een reeks tussenstops zou verlopen en dat er onderweg controleposten waren. Daarom, zei hij, was het noodzakelijk om eerst een vaccinatie te krijgen. Zonder inenting kon men de grens niet over. Het klonk logisch. Het klonk medisch. Het klonk als precies het soort detail dat een echte vluchtroute zou hebben.

De injectie die Petiot toediende, bevatte geen vaccin. Volgens forensisch onderzoek dat later werd uitgevoerd, gebruikte hij naar alle waarschijnlijkheid cyanide of een ander snel werkend gif. Het slachtoffer verloor binnen minuten het bewustzijn en overleed kort daarna. Petiot hoefde alleen maar te wachten.

Daarna begon het tweede deel van zijn routine. Hij doorzocht de bezittingen van het slachtoffer, de koffers, de jaszakken, de gevoerde jassen waarin goudstukken waren ingenaaid. Alles van waarde werd apart gelegd. Het lichaam moest verdwijnen.

Aanvankelijk probeerde Petiot de lichamen in de Seine te dumpen, maar dat was riskant en onpraktisch. Daarom liet hij in de kelder van het herenhuis een grote kachel installeren, een calorifer, een industrieel verwarmingstoestel dat normaal gesproken werd gebruikt om grote ruimtes te verwarmen. Petiot gebruikte het om menselijke resten te verbranden. In de garage liet hij een diepe put graven, gevuld met ongebluste kalk, waarin hij de resten deponeerde die niet volledig verbrandden. Een takelsysteem maakte het mogelijk om zware lasten in en uit de put te hijsen.

In de keuken stonden twee buitenproportioneel grote gootstenen en een metalen bekken dat, zo concludeerden onderzoekers later, werd gebruikt om lichamen te ontleden. De arts die overdag patiënten behandelde aan de Rue de Caumartin, sneed 's nachts lichamen in stukken aan de Rue Le Sueur. Zijn medische kennis maakte hem efficiënt. Zijn gebrek aan empathie maakte hem onverstoord.

Tussen 1941 en 1944 verdwenen tientallen mensen via dit systeem. Joachim Guschinow, een Joodse bontwerker, meldde zich op 2 januari 1942 bij Petiot voor hulp bij zijn vlucht naar Argentinië. Zijn vrouw hoorde nooit meer iets van hem. De familie Kneller, een echtpaar met hun zoon René, verdween op dezelfde manier. Een groep van negen Joodse vluchtelingen uit Nederland en Oost-Europa, die via tussenpersonen bij Petiot terechtkwamen, werd nooit meer gezien. Prostituees die wilden ontsnappen aan hun pooiers, kleine criminelen die de Gestapo vreesden, een arts die zelf werd gezocht, ze kwamen allemaal naar de Rue Le Sueur met hun koffers vol hoop en hun zakken vol geld, en geen van hen vertrok er levend.

Het opmerkelijke was dat de bezetting Petiot beschermde. De Gestapo had zelf ook interesse in de vluchtroutes die in Parijs opereerden, en in 1943 werd Petiot korte tijd gearresteerd door de Duitse geheime politie op verdenking van het helpen van vijanden van het Reich. Hij werd vastgehouden en ondervraagd, maar na enkele maanden weer vrijgelaten, vermoedelijk omdat hij de Duitsers ervan overtuigde dat hij nuttige informatie had over het Parijse ondergrondse netwerk. De ironie was schrijnend: de man die mensen vermoordde die probeerden te vluchten voor de nazi's, werd door diezelfde nazi's ondervraagd op verdenking van het helpen van vluchtelingen.

Na zijn vrijlating ging Petiot gewoon door.

En toen kwam 11 maart 1944.