Zes Doden, Één Spoor naar Binnen

Op een vrijdagmiddag eind maart 1922 liep een 44-jarige vrouw met een kleine koffer over een modderig bospad in Opper-Beieren. Maria Baumgartner was op weg naar haar nieuwe werkplek: een afgelegen boerderij genaamd Hinterkaifeck, zo'n 70 kilometer ten noorden van München. De dennenbomen stonden dicht op elkaar langs het pad. Er was geen verharde weg, geen lantaarn, geen buurhuis in zicht. Alleen het geluid van haar voetstappen in de halfbevroren modder en het geritsel van wind door de naaldbomen.

Maria had de baan als dienstmeid pas een paar dagen eerder aangenomen. Haar voorgangster, Kreszenz Rieger, had ontslag genomen. Kreszenz had tegen dorpelingen gezegd dat ze het op Hinterkaifeck niet meer uithield. Niet vanwege het zware werk of de afgelegen ligging. Maar omdat ze 's nachts voetstappen hoorde op de zolder, terwijl er niemand boven was.

Maria wist daar niets van. Rond 16:30 uur die vrijdag bereikte ze het erf samen met haar zus Franziska, die haar had vergezeld voor de wandeling. De boerderij bestond uit een L-vormig complex: een woonhuis dat via een overdekte gang direct verbonden was met een grote schuur en stallen. Daarnaast stond een kleiner bijgebouw, het zogenaamde Maschinenhaus, een werkplaats met een hakselmachine. Een bakoven stond tegen de buitenmuur. Het geheel lag op een lichte heuvelrug, omringd door akkers en bos, meer dan 500 meter van de dichtstbijzijnde buren verwijderd.

Franziska bleef nog een uurtje. Ze dronk koffie met de familie, wisselde de dienstpapieren uit en vertrok toen het begon te schemeren. Ze liep het bospad terug richting het dorp. Achter haar sloot de boerderij zich als een vuist.

Franziska Baumgartner was vermoedelijk de laatste buitenstaander die de bewoners van Hinterkaifeck levend zag.

De familie die Maria die middag begroette, bestond uit vijf mensen. Andreas Gruber, 63 jaar, was de boer en patriarch. Zijn vrouw Cäzilia, 72, runde het huishouden. Hun dochter Viktoria Gabriel, 35, was weduwe, haar man Karl Gabriel was in 1914 aan het front gesneuveld. Viktoria had twee kinderen: de zevenjarige Cäzilia, die iedereen Cilli noemde, en de tweejarige Josef. Met Maria erbij telde het huishouden zes zielen.

Achter de gevel van dit ogenschijnlijk gewone Beierse boerengezin lag een geschiedenis die het hele dorp kende maar waar niemand openlijk over sprak. In 1915 waren Andreas en Viktoria veroordeeld wegens incest. Andreas had een gevangenisstraf uitgezeten. Viktoria was teruggekeerd naar de boerderij. De kleine Josef, geboren in 1919, werd door veel dorpelingen beschouwd als het kind van die verboden relatie. Het vaderschap bleef officieel onbevestigd, maar de geruchten kleefden aan de familie als teer.

Er was nog iemand die een rol speelde in dit web van relaties: Lorenz Schlittenbauer, een buurman en boer uit het nabijgelegen Gröbern. Schlittenbauer had een kortstondige relatie gehad met Viktoria en claimde de biologische vader van Josef te zijn. Hij had zelfs een huwelijksaanzoek gedaan, maar Andreas Gruber had dat geblokkeerd. De verhouding tussen Schlittenbauer en de Grubers was sindsdien gespannen, beleefd op het oppervlak, maar doortrokken van wrok.

Dit was het huishouden waarin Maria Baumgartner op 31 maart 1922 haar eerste en laatste werkdag begon.

In de weken voor die vrijdag waren er tekenen geweest die achteraf als waarschuwingen konden worden gelezen. Halverwege maart had Andreas Gruber in de sneeuw rond de boerderij iets opgemerkt dat hem verontrustte. Twee paar voetstappen liepen vanuit het bos naar het Maschinenhaus, de werkplaats naast de schuur. De afdrukken waren diep en duidelijk in de sneeuwlaag van 10 tot 15 centimeter die het landschap bedekte. Andreas volgde de sporen tot aan de deur van de werkplaats. Daar hielden ze op. Er waren geen voetstappen terug naar het bos.

Iemand was gekomen en niet meer weggegaan.

Andreas onderzocht de werkplaats en vond braaksporen bij de deur. Het hout rond het slot vertoonde krassen, alsof er met een schroevendraaier of beitel aan was gewerkt. Ook de deur naar de aangrenzende voederkamer had onnatuurlijke beschadigingen. Maar binnen vond hij niemand. Geen spoor van een indringer, geen ontbrekende voorwerpen.

Kort daarna ontdekte hij in het woonhuis een exemplaar van een Münchense krant. Dat was vreemd: de familie las geen Münchense kranten. De bezorgroute van hun eigen regionale krant liep via het dorp, en een Münchner Zeitung werd in deze uithoek van Beieren niet verspreid. Iemand had die krant meegebracht en achtergelaten.

Toen verdween er een sleutel van de boerderij. Zonder verklaring, zonder dat iemand zich herinnerde hem ergens neergelegd te hebben. De sleutel was er, en toen was hij weg.

Buren die Andreas spraken, merkten dat hij onrustig was. Ze raadden hem aan de politie te waarschuwen. Andreas weigerde. Misschien wilde hij geen aandacht trekken op zijn gezin, dat al genoeg schandaal had doorstaan. Misschien dacht hij dat het niets voorstelde. Misschien schaamde hij zich voor de angst die hij voelde op zijn eigen erf.

De voormalige dienstmeid Kreszenz Rieger had haar eigen verhaal. Zij had in de maanden voor haar vertrek herhaaldelijk geluiden gehoord die ze niet kon verklaren. Voetstappen boven haar hoofd, op de zolder van het woonhuis, terwijl alle gezinsleden beneden waren. Het kraken van balken alsof iemand zich verplaatste. Kreszenz had het aan de Grubers verteld. Ze hadden het weggewuifd. Maar Kreszenz was niet het type dat spoken zag. Ze was een nuchtere Beierse boerendochter, gewend aan krakende houten huizen en nachtelijke diergeluiden. Dit was anders, zei ze. Dit klonk als een mens.

De avond van 31 maart 1922 viel vroeg. De zon ging onder rond 18:30 uur. De temperatuur daalde naar het vriespunt. Op het erf van Hinterkaifeck brandde licht in de keuken. De koeien stonden in de stal, het paard in zijn box. De hond lag ergens in het woonhuis. De kleine Josef sliep vermoedelijk al in zijn kinderwagen in de slaapkamer van Viktoria. Maria Baumgartner maakte zich op voor haar eerste nacht in het dienstmeisjesvertrek, een klein kamertje aan de zijkant van het woonhuis.

Wat er die avond precies gebeurde, is meer dan een eeuw later nog steeds niet met zekerheid vastgesteld. Er waren geen overlevenden, geen ooggetuigen, geen bekentenis. Maar de forensische sporen die de politie dagen later aantrof, en de getuigenverklaringen van de mannen die de lichamen vonden, maken het mogelijk om de gebeurtenissen in grote lijnen te reconstrueren.

De dader, of daders, gebruikte een Reuthaue, een zwaar landbouwgereedschap dat het midden houdt tussen een pikhouweel en een hak. Het werktuig had een houten steel van ongeveer 90 centimeter en een ijzeren kop met aan één zijde een brede, platte snijkant en aan de andere een puntige tand. Het was het soort gereedschap dat op elke Beierse boerderij te vinden was, gebruikt om wortels uit de grond te hakken en greppels te graven. De Reuthaue die bij de moorden werd gebruikt, bleek later afkomstig van de boerderij zelf.

De reconstructie die het meest consistent is met de forensische bevindingen, gaat als volgt. Op enig moment in de avond werden de volwassen bewoners: Andreas, Cäzilia senior, Viktoria en mogelijk ook de zevenjarige Cilli, één voor één naar de schuur gelokt of gedreven. De schuur was via de overdekte gang direct bereikbaar vanuit het woonhuis, zonder dat men naar buiten hoefde. In die schuur, in het halfduister tussen hooibalen en stalwanden, werden ze gedood.

Andreas Gruber werd als eerste of als een van de eersten getroffen. De Reuthaue raakte zijn schedel met een kracht die het bot verbrijzelde. Cäzilia senior volgde. Viktoria Gabriel werd met meerdere slagen gedood, haar gezicht was zo zwaar beschadigd dat het later nauwelijks herkenbaar was. De zevenjarige Cilli stierf niet onmiddellijk. Uit de forensische analyse van Dr. Johann Baptist Aumüller, die op 6 en 7 april de secties uitvoerde op een geïmproviseerde tafel op het erf, bleek dat het meisje nog enige tijd had geleefd nadat ze was neergeslagen. In haar handen klemden plukken van haar eigen haar, die ze er in doodsangst uit had getrokken terwijl ze naast de lichamen van haar moeder en grootmoeder lag.

De vier lichamen werden bedekt met hooi. Niet haastig, niet slordig. Iemand had de tijd genomen om ze te verbergen.

Daarna ging de dader het woonhuis in. Maria Baumgartner lag in haar bed in het dienstmeisjesvertrek. Ze was nog geen 24 uur op de boerderij. De Reuthaue trof haar in haar slaap. Een of twee slagen waren voldoende.

De laatste was Josef. De tweejarige lag in zijn kinderwagen in de slaapkamer van Viktoria, twee vertrekken verderop. De klap die zijn schedel verbrijzelde was zo hevig dat fragmenten bot en weefsel op het bed van zijn moeder terechtkwamen, in het aangrenzende vertrek.

Zes mensen. Eén werktuig. Eén avond.

Maar het meest verontrustende aan de Hinterkaifeck-zaak is niet de moord zelf. Het is wat er daarna gebeurde.

De volgende ochtend, zaterdag 1 april, steeg er rook op uit de schoorsteen van de boerderij. In de keuken brandde het fornuis. Er was vuur gemaakt in de bakoven buiten. De koeien in de stal waren gemolken en gevoerd. Het paard had vers water. De hond, die een verwonding aan de kop had opgelopen, liep nog rond in het woonhuis.

Iemand had de nacht doorgebracht op de boerderij. Iemand had ontbeten, de dieren verzorgd en het huishouden draaiende gehouden, terwijl in de schuur vier lichamen onder het hooi lagen en in het woonhuis twee doden in hun bed.

De eerste tekenen dat er iets mis was, kwamen langzaam. Op zaterdag verscheen Cilli niet op school. De onderwijzer noteerde haar afwezigheid maar ondernam geen actie, kinderen op afgelegen boerderijen bleven wel vaker thuis. Zondag kwam niemand van de Grubers naar de kerk. Dat was ongebruikelijker, maar niet alarmerend. Maandag 3 april probeerde een monteur die een reparatie aan een machine zou uitvoeren het erf te bereiken. Hij vond de oprit verlaten. De staldeuren waren dicht. Er reageerde niemand op zijn roepen. Hij vertrok weer.

De postbode had inmiddels meerdere pakketten en brieven afgeleverd die niet waren opgehaald. Een koffieleverancier meldde dat hij op het erf had aangeklopt zonder dat iemand opendeed, hoewel hij binnen een hond hoorde blaffen.

Pas op dinsdag 4 april, bijna vier volle dagen na de moordnacht, kwam de doorbraak. Lorenz Schlittenbauer, de buurman die claimde Josefs vader te zijn, stuurde in de namiddag zijn twee zoons naar Hinterkaifeck om door de ramen te kijken. Ze kwamen bleek terug. Het huis was potdicht. Alle deuren zaten op slot. Maar uit de stal klonk het onophoudelijke geloei van koeien die al dagen niet meer waren gemolken, de melk die eerder was afgetapt, was inmiddels op, en de dieren schreeuwden van de pijn in hun gezwollen uiers.

Schlittenbauer besloot zelf te gaan. Hij haalde twee buren op: Michael Pöll, een oudere boer, en Jakob Sigl, een jongere man uit het dorp. Samen liepen ze in de vroege avond het bospad af naar Hinterkaifeck. De zon stond al laag. De temperatuur was gedaald tot net boven het vriespunt.

Op het erf zagen ze rook uit de schoorsteen, of wat ze dachten dat rook was. Misschien was het stoom, misschien verbeelding. Schlittenbauer bonsde op de voordeur. Geen reactie. Hij probeerde de keukendeur. Op slot. De ramen waren gesloten, de luiken dicht. Het hele complex leek van binnenuit verzegeld.

De drie mannen liepen om het gebouw heen naar het Maschinenhaus, de werkplaats. Daar vonden ze een deur die niet op slot zat. Schlittenbauer duwde hem open. Binnen stond de hakselmachine, bedekt met een laag stof. Een doorgang leidde naar de stal. Schlittenbauer wrong zich erdoorheen en bereikte de grote staldeur die toegang gaf tot de schuur. Die zat van binnen vergrendeld met een dikke houten pen, dwars door het slot gestoken. Hij zette zijn schouder ertegen en forceerde hem met een klap.

De drie mannen stonden nu in de schuur. Het was bijna donker, het laatste daglicht viel door een paar kieren in de houten wanden. De lucht was zwaar, een mengeling van hooi, mest en iets anders. Iets zoetigs en metaalachtigs dat geen van hen kon plaatsen. Het loslopende kalf in de stal maakte paniekgeluiden. Verder was het stil.

Schlittenbauer deed een stap naar voren en stootte zijn been tegen een hooibaal. Pöll, die achter hem stond, tuurde langs hem heen de duisternis in. Toen zag hij het.

Een voet. Een menselijke voet die onder het stro uitstak.

"Da ist ja ein Fuß!" riep Pöll.

Schlittenbauer knielde neer. Met trillende handen trok hij het hooi opzij, handvol voor handvol. Eerst kwam er een been tevoorschijn, dan een romp. Het grijze hoofd van Andreas Gruber, herkenbaar aan een ketting om zijn nek en zijn vale kleding. De oude boer lag op zijn rug, gekleed in alleen een hemd en onderbroek. Zijn schedel was ingeslagen.

Schlittenbauer groef verder. Naast Andreas lag Viktoria, haar gezicht zo zwaar beschadigd dat hij haar aanvankelijk niet herkende. Daarnaast Cäzilia senior. En dan, half onder haar grootmoeder, het lichaam van de zevenjarige Cilli. Het meisje lag op haar zij, de handen voor haar gezicht, plukken haar tussen haar vingers geklemd.

Vier lichamen, opgestapeld onder een laag hooi in een donkere schuur, vier dagen na hun dood.

Schlittenbauer legde de lichamen een voor een op de mestbak naast de stal. Zijn handen waren bedekt met opgedroogd bloed en stro. Pöll en Sigl stonden erbij, te geschokt om veel te doen. Toen drong het tot Schlittenbauer door dat hij niet iedereen had gevonden.

"Wo ist denn dann mein Buberl?" stamelde hij. Waar is mijn jongetje?

Hij wrong zich terug door de stalgang naar het woonhuis. De keukendeur, die van binnenuit bereikbaar was via de overdekte gang, ging open. In de keuken trof hij de hond aan, gewond maar levend. Op het fornuis stond een pan met eten, soep of pap, al dagen oud maar ooit vers bereid. De tafel was niet gedekt. Er had niemand gegeten.

Schlittenbauer liep door naar het dienstmeisjesvertrek. Daar lag Maria Baumgartner in haar bed, dood, het beddengoed doorweekt met donkerbruin opgedroogd bloed. Ze lag op haar rug, alsof ze in haar slaap was overvallen.

Hij liep verder, twee vertrekken door, naar de slaapkamer van Viktoria. Daar stond de kinderwagen van Josef. De tweejarige lag erin, zijn schedel verbrijzeld. Stukjes bot en weefsel lagen verspreid over het dekbed van het aangrenzende moederbed.

Schlittenbauer schreeuwde naar buiten dat niemand het erf mocht betreden. Hij stuurde een knecht naar het dorp om de burgemeester en de politie te waarschuwen. Toen ging hij terug naar de stal en voerde de koeien. Het was een handeling die geen logica had in het moment, maar misschien de enige manier was waarop een Beierse boer kon omgaan met het onbevattelijke: hij deed wat hij altijd deed. Hij zorgde voor het vee.

De politie arriveerde die avond nog op Hinterkaifeck. Wat ze aantroffen, was een plaats delict die tegelijkertijd gruwelijk en raadselachtig was. De moorden zelf waren bruut maar niet chaotisch, de dader had methodisch gewerkt, slachtoffer voor slachtoffer, en had de tijd genomen om de lichamen in de schuur te bedekken. Maar het was de toestand van de boerderij die de rechercheurs het meest verontrustte.

Het vee was verzorgd. Niet alleen op de ochtend na de moord, maar vermoedelijk meerdere dagen lang. De melkemmers waren gebruikt en schoongemaakt. Het hooi in de voerbakken was vers aangevuld. De hond had eten gekregen ondanks zijn verwonding. In de keuken was gekookt. In de bakoven buiten waren resten van een recent vuur. Brood was gebakken of opgewarmd.

Iemand had na de moord op zes mensen het dagelijks leven op de boerderij voortgezet. Had de koeien gemolken bij het ochtendgloren, het fornuis aangestoken, eten bereid, en dat alles terwijl vier lichamen onder het hooi in de schuur lagen en twee doden in het woonhuis. De dader had niet alleen gedood. De dader was gebleven.

Hoe lang precies, bleef onduidelijk. De moorden vonden plaats op de avond van 31 maart. De lichamen werden ontdekt op 4 april. In die tussenliggende dagen, zaterdag, zondag, maandag, had iemand op Hinterkaifeck geleefd alsof er niets was gebeurd. De rook uit de schoorsteen die buren op zaterdag meenden te zien, het geblaf van de hond dat de koffieleverancier hoorde, de gesloten maar niet verwaarloosde indruk van het erf, het paste allemaal in het beeld van een bewoonde boerderij. Alleen was de bewoner niet de eigenaar.

Op 6 en 7 april voerde Dr. Johann Baptist Aumüller, de Landgerichtsarzt, de autopsies uit. Hij werkte op een geïmproviseerde tafel op het binnenerf van de boerderij, in de openlucht, omdat er binnen geen geschikte ruimte was. De zes lichamen werden een voor een onderzocht. Aumüller concludeerde dat alle slachtoffers waren gedood door zware klappen met een stomp, zwaar voorwerp, consistent met een Reuthaue. De verwondingen concentreerden zich op de schedels. Bij sommige slachtoffers waren meerdere slagen nodig geweest, bij anderen was één klap fataal.

Het moordwapen zelf werd niet onmiddellijk gevonden. Pas later, bij nadere doorzoekingen van het complex, trof men de Reuthaue aan in een bovenruimte van de schuur, de zolder boven de stal. Het ijzer was nog bedekt met opgedroogd bloed. Het gereedschap bleek afkomstig van de boerderij zelf. De dader had geen wapen meegebracht. Hij had gebruikt wat voorhanden was.

Er werd ook een klein zakmes gevonden, diep begraven in het hooi in de schuur. Het mes behoorde niet toe aan de familie en kon nooit aan een verdachte worden gekoppeld. Het bleef een los puzzelstuk in een zaak die al uit losse puzzelstukken bestond.

Op 8 april 1922, een week na de moorden, werden de zes slachtoffers in kisten naar het nabijgelegen Waidhofen overgebracht. Om 9 uur 's ochtends vond de begrafenis plaats. De Augsburger Zeitung berichtte die dag over een enorme toeloop van mensen uit de wijde omgeving, honderden dorpelingen, boeren en nieuwsgierigen die naar het kleine kerkhof kwamen om de Grubers en Maria Baumgartner de laatste eer te bewijzen. Of om met eigen ogen te zien dat het waar was.

Het onderzoek dat volgde, was omvangrijk maar uiteindelijk vruchteloos. De Beierse politie verhoorde tientallen getuigen. Buren, familieleden, handelsreizigers, voormalige knechten, iedereen die ooit contact had gehad met de Grubers werd ondervraagd. Meerdere verdachten werden in de loop der jaren aangewezen, onderzocht en weer vrijgelaten.

Lorenz Schlittenbauer, de buurman die de lichamen had ontdekt, was een voor de hand liggende verdachte. Hij had een motief: de gecompliceerde relatie met Viktoria, het geschil over het vaderschap van Josef, de afwijzing door Andreas Gruber. Hij was de eerste op de plaats delict geweest en had eigenmachtig de lichamen verplaatst en de koeien gevoerd voordat de politie arriveerde, handelingen die het forensisch onderzoek bemoeilijkten. Maar er was geen direct bewijs dat hem aan de moorden koppelde. Schlittenbauer werd nooit formeel aangeklaagd.

Andere theorieën richtten zich op rondtrekkende arbeiders, op een wraakactie vanuit de dorpsgemeenschap tegen de als schandelijk beschouwde familie, of op een onbekende indringer die al weken voor de moord in of rond de boerderij had geleefd, de persoon wiens voetstappen Andreas in de sneeuw had gevonden, wiens aanwezigheid Kreszenz Rieger op de zolder had gehoord, wiens krant in het woonhuis was achtergebleven.

Die laatste theorie, de theorie van de verborgen bewoner, is misschien de meest verontrustende. De voetstappen in de sneeuw die naar de werkplaats leidden maar niet terugkeerden. De geluiden op de zolder. De verdwenen sleutel. De braaksporen bij de deuren. En na de moord: het verzorgde vee, het brandende fornuis, het bereide eten. Alles wees op iemand die de boerderij kende, die wist waar het gereedschap lag, die wist hoe je koeien melkt en een fornuis aansteekt. Iemand die er al was voordat Maria Baumgartner arriveerde. Iemand die misschien al weken in het Maschinenhaus of op de zolder leefde, onzichtbaar voor de bewoners maar dichtbij genoeg om hun dagelijks leven te observeren.

De Beierse politie heropende de zaak meerdere keren in de decennia die volgden. In 1951 werd het onderzoek opnieuw opgestart. In 1986 nog een keer. Telkens zonder resultaat. De originele forensische sporen waren beperkt, in 1922 bestonden er geen technieken voor vingerafdrukanalyse op ruwe houten oppervlakken, geen DNA-onderzoek, geen digitale reconstructie. De plaats delict was bovendien al in de eerste uren na de ontdekking verstoord door de tientallen dorpelingen die het erf hadden betreden.

In 1923, een jaar na de moorden, liet de overheid de boerderij slopen. De officiële reden was dat het gebouw bouwvallig was. De werkelijke reden was vermoedelijk dat Hinterkaifeck een grimmige bedevaartsoord was geworden, nieuwsgierigen uit heel Beieren kwamen naar het erf om de plek van de moorden te bezichtigen. De sloop moest een einde maken aan de morbide fascinatie. De balken werden afgevoerd, de fundamenten geëgaliseerd, het terrein teruggegeven aan de natuur.

Maar de zaak verdween niet. In de archieven van het Beierse staatsarchief liggen nog steeds de originele procesverbalen, de getuigenverklaringen, de autopsierapporten van Dr. Aumüller. Op het terrein waar ooit de boerderij stond, werd in 2008 een gedenkteken geplaatst: een eenvoudige steen met de namen van de zes slachtoffers. Het is het enige fysieke overblijfsel van Hinterkaifeck.

De zaak trok in de loop der decennia de aandacht van amateur-onderzoekers, forensisch studenten en misdaadhistorici. De website wiki.hinterkaifeck.net, opgezet door een groep Duitse onderzoekers, bevat duizenden pagina's aan originele documenten, getuigenverklaringen en analyses. In 2007 organiseerden studenten van de Politieacademie van Fürstenfeldbruck een grootschalig heronderzoek als studieproject. Ze analyseerden alle beschikbare bewijsstukken met moderne forensische methoden en kwamen tot een lijst van mogelijke verdachten. Hun conclusies werden nooit officieel bevestigd.

Meer dan 100 verdachten zijn in de loop der jaren onderzocht. Geen van hen is ooit aangeklaagd. De Hinterkaifeck-moorden blijven een van de oudste onopgeloste moordzaken van Duitsland.

Wat rest zijn de details die niet in een politierapport passen. De plukken haar in de handen van een zevenjarig meisje. Een pan soep op een fornuis, bereid voor een maaltijd die nooit werd genuttigd. Een dienstmeid die op haar eerste werkdag stierf in een bed dat nog niet eens haar geur droeg. Voetstappen in de sneeuw die ergens naartoe leidden maar nooit terugkeerden.

En ergens in het donker van een Beierse schuur, op een avond in maart 1922, een Reuthaue die neerkwam op een menselijk hoofd. Zes keer. En daarna stilte. En daarna het geluid van iemand die de koeien ging melken.