Een Skelet in de Iep, een Naam op de Muur

Op zondagmiddag 18 april 1943 fietsten vier jongens uit Stourbridge over een smal pad langs de rand van Hagley Wood. Robert Hart, Tommy Willetts, Bob Farmer en Fred Payne waren tussen de veertien en achttien jaar oud, en ze hadden die middag maar één doel: vogelnesten. Het was een helder voorjaar, de zon stond hoog boven Worcestershire, en het bos van Lord Cobham, privéterrein, verboden voor onbevoegden, lokte met het gesjilp van honderden broedende vogels. De jongens wisten dat ze er niet mochten komen. Stropen was strafbaar, zeker op het landgoed van een adellijke familie. Daarom lieten ze hun fietsen achter bij een hek en slopen ze tussen de eiken en berken door, zo stil als ze konden.

Hagley Wood lag op de flank van Wychbury Hill, een lage heuvel ten noorden van het stadje Hagley. Het was een dicht, oud bos. Eiken met stammen zo dik als een auto stonden naast verwrongen iepen en berken die hun takken als vingers naar het licht strekten. De grond was bedekt met een laag dennennaalden en vergaan eikenloof dat zacht veerde onder hun schoenen. Tussen de bomen door was in de verte de stenen obelisk op de heuveltop zichtbaar, een achttiende-eeuws monument dat Lord Lyttelton ooit had laten bouwen als folly, een decoratief bouwwerk zonder functie. Die middag stond het monument er stil en wit bij, als een uitroepteken boven het bos.

De jongens werkten zich dieper het bos in. Bob Farmer liep voorop. Hij was de brutaalste van de vier, degene die altijd als eerste een boom in klom of een hek over sprong. Halverwege een open plek bleef hij staan. Voor hem stond een oude wych elm, een bergiep, die er anders uitzag dan de bomen eromheen. De stam was breed en knoestig, vol diepe groeven en scheuren. Maar het opvallendste was dat de boom van binnen hol leek. Door een groot gat in de stam, op ongeveer borsthoogte, was een donkere holte zichtbaar.

Bob dacht aan een nest. Een holle boom was een ideale broedplaats voor uilen of spechten. Hij klauterde tegen de stam omhoog, zette zijn voeten op twee uitstekende wortels en boog zich naar het gat. Binnen was het donker. Hij kon niet goed zien wat er lag. Daarom pakte hij een losse tak van de grond, een droge, stevige stok van ongeveer een armlengte, en stak die in het gat. De stok raakte iets hards. Iets dat niet aanvoelde als hout of aarde.

Bob duwde de stok verder en probeerde het object naar zich toe te trekken. Het schuurde tegen de binnenwand van de stam. Toen het in het licht kwam, zag hij een rond, wit oppervlak. Even dacht hij dat het een kokosnoot was, of een grote paddenstoel. Maar toen hij het verder naar buiten trok en het zonlicht erop viel, zag hij de oogkassen.

Het was een menselijke schedel.

Op het voorhoofd zat een klein stuk vergane huid, bruin en leerachtig, met slierten slap haar eraan vast. De mond stond half open. De twee voortanden waren scheef, ze staken naar voren, alsof ze uit de kaak waren geduwd. Bob staarde er een halve seconde naar. Toen liet hij de stok vallen, verloor zijn grip op de boomstam en gleed naar beneden. De schedel rolde terug in het gat.

De andere drie jongens hadden het gezien. Fred Payne deinsde achteruit. Tommy Willetts stond als versteend. Bob Farmer, die op de grond was beland met aarde op zijn knieën, keek omhoog naar het gat in de boom en zei later tegen de politie: "There was a small patch of rotting flesh on the forehead with lank hair attaching to it, and the two front teeth were crooked."

Niemand zei iets. Toen renden ze.

Ze stoven over het bospad terug naar hun fietsen, struikelend over wortels en takken. Bij het hek grepen ze hun fietsen en trapten zo hard ze konden richting Stourbridge. Onderweg spraken ze af om te zwijgen. Als ze vertelden wat ze hadden gevonden, moesten ze ook vertellen dat ze op verboden terrein hadden gestroopt. Dat betekende problemen met de politie, problemen thuis, problemen op school.

Maar Tommy Willetts was de jongste, en het beeld van die schedel met die scheve tanden liet hem niet los. Die avond, thuis aan de keukentafel, brak hij zijn belofte. Hij vertelde het aan zijn vader. Die pakte de telefoon en belde de politie.

De volgende ochtend stond een team van de Worcestershire Constabulary bij de holle wych elm. Agenten in uniform baanden zich een weg door het struikgewas. Toen ze bij de boom kwamen en met zaklampen in het gat schenen, zagen ze meer dan alleen een schedel. In de holte van de stam, gepropt in een ruimte niet groter dan een flinke vuilniszak, lag een bijna compleet menselijk skelet.

De beenderen waren bruin verkleurd door het tannine uit het hout, de natuurlijke looistof van de iep had het bot geconserveerd als een soort onbedoeld mummificatieproces. Tussen de botten lagen resten van kleding: flarden stof in verschillende kleuren, grotendeels vergaan maar nog herkenbaar. Er lag een enkele schoen, blauw, van crêpemateriaal. En aan een van de vingerkootjes zat een gouden trouwring.

De politie liet het terrein afzetten en belde professor James Webster, de forensisch patholoog verbonden aan de universiteit van Birmingham. Webster was een van de meest ervaren forensische onderzoekers van Engeland. Hij arriveerde diezelfde dag nog in Hagley Wood met zijn instrumenten en begon het skelet voorzichtig uit de boom te halen, bot voor bot, kledingstuk voor kledingstuk.

Wat Webster vaststelde, maakte de zaak alleen maar raadselachtiger.

Het slachtoffer was een vrouw. Ze was ongeveer 1 meter 52 lang, had bruin haar en was vermoedelijk rond de 35 jaar oud op het moment van haar dood. Haar gebit vertoonde de opvallende scheve voortanden die Bob Farmer had beschreven. Ze had waarschijnlijk minstens één kind gebaard, dat kon Webster afleiden uit het bekken. Ze droeg een mosterdgele wollen rok, een blauw-geel gestreepte trui, een lichtblauwe stoffen riem, een onderrok van roze zijden taffeta en de blauwe crêpeschoenen waarvan er één in de boom was gevonden. Geen van deze kledingstukken had een label of merknaam. Het waren gewone, onopvallende kleren die in elke winkel of op elke markt in Engeland te koop waren geweest.

Maar het meest verontrustende vond Webster in haar mond. Diep in de keelholte zat een prop stof, een stuk van diezelfde roze taffeta waarvan haar onderrok was gemaakt. Iemand had het in haar mond geduwd. Webster concludeerde dat de vrouw was gestikt. De prop had haar luchtwegen afgesloten. Dit was geen ongeluk en geen zelfmoord. Dit was moord.

Er was nog iets. Op enige afstand van de boom, enkele meters verderop in het struikgewas, vonden de agenten losse botjes. Het waren de resten van een hand. De hand was van het lichaam gescheiden. Of dat was gebeurd door dieren die aan het lichaam hadden geknaagd, of door menselijk handelen, kon Webster niet met zekerheid vaststellen. Maar het feit dat de hand op afstand lag terwijl de rest van het skelet intact in de boom zat, was opmerkelijk.

Webster maakte nog een cruciale vaststelling. Het lichaam moest kort na de dood in de boom zijn gestopt, terwijl het nog warm en buigzaam was. De opening in de stam was smal. Een lichaam in rigor mortis, stijf en onbuigzaam, had er onmogelijk doorheen gepast. Iemand had de vrouw vermoord, haar lichaam naar deze afgelegen plek in het bos gedragen, en haar voeten eerst door het gat in de stam geduwd. Daarna was de rest van het lichaam erin geperst, als een kurk in een fles. De boom had haar verzwolgen.

Op basis van de staat van ontbinding en de groei van boomwortels rond de beenderen schatte Webster dat de vrouw minstens achttien maanden dood was. Dat plaatste haar overlijden in of vóór oktober 1941, midden in de Tweede Wereldoorlog, toen Engeland onder constante dreiging van Duitse bombardementen leefde en de bevolking in beweging was. Mensen verhuisden, vluchtten, verdwenen. Administratie was chaotisch. Het was de slechtst denkbare tijd om een vermist persoon te traceren.

De politie van Worcestershire begon een grootschalig onderzoek. Ze doorzochten registers van vermiste personen in de hele regio. Ze publiceerden beschrijvingen van de vrouw, haar lengte, haarkleur, de scheve tanden, in politiebulletins en zelfs in tandheelkundige vakbladen, in de hoop dat een tandarts haar zou herkennen. Ze ondervroegen bewoners van Hagley en omliggende dorpen. Ze controleerden ziekenhuisarchieven, huwelijksregisters, evacuatiebestanden.

Niets. Geen enkele vermissingsmelding paste bij de vrouw in de boom. Niemand leek haar te missen. Niemand herkende de beschrijving. Het was alsof ze nooit had bestaan.

De oorlog maakte alles moeilijker. Duizenden mensen waren ontheemd, geëvacueerden uit Londen en Coventry, buitenlandse vluchtelingen, militairen op doorreis. Birmingham, op slechts vijftien kilometer van Hagley Wood, was een van de zwaarst gebombardeerde steden van Engeland. In die chaos kon iemand verdwijnen zonder dat het opviel. De politie liep vast.

Toen, in 1944, gebeurde er iets dat de zaak een volkomen onverwachte wending gaf.

Op een muur aan Upper Dean Street in Birmingham verscheen in grote, met zwarte verf geschilderde letters een tekst: "Who put Bella down the wych elm: Hagley Wood?" Kort daarna dook een vergelijkbare tekst op aan Haden Hill Road in Old Hill, een paar kilometer verderop, maar met een andere naam: "Who put Luebella down the wych elm?"

De politie nam de graffiti serieus. De tekst stond te hoog op de muur om door kinderen te zijn aangebracht. Iemand had een ladder of een krukje gebruikt. En de formulering was specifiek, niet "wie heeft die vrouw vermoord" of "wie ligt er in die boom", maar een concrete naam: Bella. Of Luebella. Alsof de schrijver wist hoe het slachtoffer heette.

De rechercheurs stonden voor een raadsel. Was de graffitischrijver de dader? Een getuige? Een familielid? Of iemand die de zaak uit de krant kende en een grap uithaalde? De politie onderzocht de verfsporen, ondervroeg buurtbewoners, zocht naar vingerafdrukken. Ze vonden niets. De schrijver bleef anoniem.

Maar de naam bleef hangen. Vanaf dat moment noemde iedereen, politie, pers, publiek, de vrouw in de boom "Bella." Het was een naam zonder herkomst, zonder bewijs, zonder bevestiging. Een spooknaam, geboren uit verf op een bakstenen muur.

En de graffiti stopte niet. In de jaren die volgden verschenen steeds opnieuw varianten van dezelfde vraag op muren, hekken en gebouwen in de West Midlands. De tekst veranderde licht, soms stond er "Bella," soms "Luebella," soms was "wych elm" gespeld als "witch elm", maar de kern bleef hetzelfde. Wie heeft Bella in de boom gestopt?

De meest hardnekkige locatie werd de Wychbury Obelisk zelf, het stenen monument op de heuvel boven Hagley Wood, op loopafstand van de plek waar het lichaam was gevonden. Vanaf de jaren zeventig verscheen de tekst daar regelmatig, in witte of zwarte verf op het grijze steen. Elke keer dat de eigenaar van het landgoed, Lord Cobham, de tekst liet verwijderen, dook hij binnen weken of maanden weer op. In 1999 stond er opnieuw, in verse witte letters: "Who put Bella in the witch elm?" Lord Cobham gaf uiteindelijk op. Hij liet de graffiti staan, bang dat herhaald schoonmaken het eeuwenoude monument zou beschadigen.

De vraag was inmiddels meer dan een aanwijzing in een moordzaak. Het was een soort volksmantra geworden, een raadsel dat generatie na generatie werd doorgegeven in de West Midlands. Kinderen groeiden ermee op. Wandelaars die de obelisk bezochten, fotografeerden de tekst. Lokale historici schreven erover. De vraag was overal, en het antwoord nergens.

In 1953, tien jaar na de vondst, leek er een doorbraak te komen. Wilfred Byford-Jones, een journalist die voor de *Wolverhampton Express & Star* over de zaak schreef, ontving een brief. De afzender noemde zichzelf "Anna", geen achternaam, geen adres, geen verdere identificatie. De brief was kort en stellig.

"The affair is closed and involves no witches, black magic or moonlight rites," schreef Anna. "The person responsible for the crime died insane in 1942, and the victim was Dutch and arrived in England illegally about 1941. I have no wish to recall any more."

De brief bevatte opmerkelijke details. Anna beweerde dat de dader al dood was, gestorven in een psychiatrische instelling in 1942, nog vóór het lichaam was ontdekt. En het slachtoffer was volgens haar geen Engelse, maar een Nederlandse vrouw die illegaal naar Engeland was gekomen rond 1941. Als dat klopte, verklaarde het waarom niemand haar als vermist had opgegeven: ze stond nergens geregistreerd.

Byford-Jones gaf de brief door aan de politie. Rechercheurs probeerden "Anna" te traceren, maar de brief was ongetekend en het poststempel onleesbaar. Ze konden de claims niet verifiëren. Was Anna een getuige die eindelijk haar geweten luchtte? Een familielid van de dader? Of iemand die een overtuigend klinkend verhaal verzon?

De brief opende wel een nieuw spoor: spionage. Als Bella inderdaad een Nederlandse vrouw was die illegaal in Engeland verbleef tijdens de oorlog, kon ze een vluchteling zijn geweest, of een spion. In de jaren veertig opereerden zowel geallieerde als Duitse inlichtingendiensten actief in de Midlands. Birmingham en omgeving huisvestten wapenfabrieken, militaire bases en strategische infrastructuur. Het was een logisch doelwit voor spionage.

Onderzoekers die later in de archieven van MI5 doken, vonden een intrigerende parallel. Josef Jakobs, een Duitse spion die in 1941 per parachute boven Engeland was geland en kort daarna was gearresteerd, had tijdens zijn verhoor een naam genoemd: Clara Bauerle. Bauerle was een Duitse cabaretière en zangeres die vóór de oorlog in Nederland had opgetreden en vloeiend Nederlands sprak. Volgens Jakobs was zij door de Duitse inlichtingendienst Abwehr gerekruteerd om als spion naar de Midlands te worden gestuurd. Haar missie zou gericht zijn geweest op de industriële regio rond Birmingham en Wolverhampton.

Clara Bauerle verdween uit de archieven. Er is geen bevestigd bewijs dat zij ooit in Engeland is aangekomen. Er is geen bewijs dat zij de vrouw in de boom was. De overeenkomsten waren suggestief, een vrouw met een continentale achtergrond, actief in de regio rond Birmingham, verdwenen rond 1941, maar meer dan suggestief waren ze niet. De spionagetheorie bleef precies dat: een theorie.

Er was nog een andere theorie, en die was minstens zo opmerkelijk. Kort na de vondst in 1943 werd Margaret Murray geraadpleegd, een Britse folkloriste en egyptologe die gespecialiseerd was in de geschiedenis van hekserij. Murray richtte haar aandacht op twee details: de afgehakte hand en de boom zelf.

In de Europese folklore had een afgehakte hand een specifieke betekenis. Een zogenaamde "Hand of Glory", de hand van een gehangene of vermoorde, werd in de volksmagie beschouwd als een krachtig talisman. Murray wees erop dat de hand van het lichaam was gescheiden en op afstand was gevonden. Was dit het werk van iemand die een ritueel uitvoerde?

En dan was er de boom. Een wych elm, de naam klonk als "witch elm," heksenolm. In de Engelse folklore werden bepaalde boomsoorten geassocieerd met bovennatuurlijke krachten. Holle bomen golden als poorten naar de onderwereld. Het plaatsen van een lichaam in een holle boom kon worden geïnterpreteerd als een rituele handeling.

Murray's suggestie werd gretig opgepikt door de pers. "Heksenmoord in Hagley Wood" was een onweerstaanbare kop. Maar moderne historici zijn sceptisch. De scheiding van de hand kon net zo goed het werk zijn geweest van een vos of een das. De naam "wych elm" had niets met heksen te maken, "wych" was een oud-Engels woord voor "buigzaam," verwijzend naar de soepele takken van de bergiep. En er was geen enkel ander bewijs voor een rituele context.

Toch bleef de hekserijtheorie hardnekkig voortleven in de lokale verbeelding. Hagley Wood had al vóór de oorlog een reputatie als een onheilspellende plek. In de archieven van de Worcestershire County Library doken verhalen op over nachtelijke bijeenkomsten in het bos, over vreemde lichten tussen de bomen, over een herberg genaamd "The Gypsies' Tent" aan de rand van het bos waar reizigers sinistere verhalen vertelden. Of deze verhalen enige basis in werkelijkheid hadden, was onmogelijk vast te stellen. Maar ze voedden het mysterie.

De jaren verstreken. De Tweede Wereldoorlog eindigde. Engeland herbouwde zich. En de vrouw in de boom bleef naamloos.

In de decennia na de oorlog probeerden verschillende onderzoekers de zaak opnieuw te openen. Journalisten, amateurhistorici en forensische experts bestudeerden de beschikbare gegevens. Maar ze stuitten telkens op hetzelfde probleem: het fysieke bewijs was verdwenen.

Na het oorspronkelijke onderzoek in 1943 had professor Webster de beenderen, de kleding, de ring en de schoen meegenomen naar het politie-opleidingscentrum Tally Ho in Birmingham. Daar werden ze gebruikt als studiemateriaal voor rechercheurs in opleiding, een gangbare praktijk in die tijd. Maar ergens in de jaren zestig of zeventig raakten de resten zoek. Niemand wist precies wanneer of hoe. Ze waren simpelweg verdwenen uit de archieven van Tally Ho. Zonder beenderen was DNA-onderzoek onmogelijk. Zonder kleding waren textielanalyses uitgesloten. Zonder de ring kon het huwelijksregister niet worden gecontroleerd. Het enige fysieke bewijs dat ooit had bestaan, was weg.

Wat overbleef waren papieren: politierapporten, Websters forensische aantekeningen, krantenknipsels, en de brief van Anna. En natuurlijk de graffiti, die hardnekkige, steeds terugkerende vraag op de obelisk boven het bos.

In 2018, vijfenzeventig jaar na de vondst, produceerde een theatergezelschap in Londen een toneelstuk over de zaak. Componist Simon Holt had al in 2003 een kameropera geschreven met de titel *Who Put Bella in the Wych Elm*. De zaak inspireerde boeken, artikelen, podcasts en websites. Elke nieuwe publicatie trok weer nieuwe amateurdetectives aan die hun eigen theorieën ontwikkelden.

Sommigen geloofden dat Bella een prostituee was uit Birmingham die door een klant was vermoord. Anderen hielden vast aan de spionagetheorie. Weer anderen zochten de verklaring in huiselijk geweld, een echtgenoot die zijn vrouw had vermoord en haar lichaam in het bos had verstopt. De gouden trouwring leek die theorie te ondersteunen: ze was getrouwd geweest. Maar met wie?

Elke theorie had zwakke plekken. De spionagetheorie verklaarde niet waarom een professionele inlichtingendienst een lichaam in een boom zou stoppen in plaats van het te begraven of te laten verdwijnen. De hekserijtheorie had geen enkel hard bewijs. De theorie van huiselijk geweld verklaarde niet waarom niemand haar als vermist had opgegeven, tenzij de dader zelf haar echtgenoot was en de vermissing nooit had gemeld.

En dan was er de graffiti. Wie schreef die teksten? Als het de dader was, waarom zou die de aandacht op zichzelf vestigen? Als het een getuige was, waarom niet gewoon naar de politie gaan? Als het een grap was, waarom ging die grap dan tientallen jaren door, op steeds dezelfde plek, met steeds dezelfde woorden?

Er is één detail dat zelden wordt benadrukt maar dat misschien het meest veelzeggend is. De graffiti begon in 1944, een jaar na de vondst van het lichaam. De zaak was op dat moment uitgebreid in de lokale kranten beschreven. Iedereen in de West Midlands wist ervan. Maar de naam "Bella" was nergens in de krantenberichten verschenen. De politie had het slachtoffer consequent aangeduid als "de onbekende vrouw" of "het skelet in de boom." De naam Bella verscheen voor het eerst op die muur in Upper Dean Street.

Dat betekende één van twee dingen. Ofwel de graffitischrijver kende de werkelijke naam van het slachtoffer, informatie die de politie niet had. Ofwel de schrijver verzon een naam, en die naam werd vervolgens door iedereen overgenomen als waarheid. In beide gevallen was het opmerkelijk. In het eerste geval was de schrijver een directe getuige of betrokkene. In het tweede geval had een anonieme vandaal per ongeluk een identiteit gecreëerd voor een vrouw die er geen had, een naam die tachtig jaar later nog steeds wordt gebruikt.

De boom zelf bestaat niet meer. De wych elm is in de decennia na de vondst gestorven en uiteindelijk omgevallen. Op de plek waar hij stond, groeit nu jong struikgewas. Hagley Wood is nog steeds privéterrein van de familie Cobham, en het bos is niet vrij toegankelijk. Wandelaars die de obelisk op Wychbury Hill bezoeken, kunnen de graffiti nog steeds zien, verweerd maar leesbaar, witte letters op grijs steen.

De vrouw die Bella wordt genoemd, heeft nooit een gezicht gekregen. Geen foto, geen tekening op basis van de schedel die stand hield, geen naam die met zekerheid de hare was. Ze was iemand. Ze droeg een trouwring, dus iemand had ooit beloofd van haar te houden. Ze had een kind gebaard, dus ergens had ze een zoon of dochter. Ze droeg kleren die ze zelf had uitgezocht, een mosterdgele rok, een gestreepte trui, blauwe schoenen. Ze had scheve voortanden. Ze was ongeveer 1 meter 52 lang. En op een dag, ergens in de herfst of winter van 1941, terwijl Engeland in oorlog was en de wereld in brand stond, duwde iemand een prop stof in haar mond, droeg haar lichaam door een donker bos, en perste haar in een holle boom.

Meer dan tachtig jaar later staat de vraag nog steeds op de obelisk boven dat bos, in vervagende witte letters die niemand durft weg te halen.

*Who put Bella in the Wych Elm?*