De Dief Die door het Dogepaleis Gleed als een Schim

Op een ochtend in het najaar van 1991 sloeg een nachtwaker van het Palazzo Ducale in Venetië alarm. In de Sala dei Censori, een zaal met donkerrode zuilen en portretten van kerkelijke rechters, hing een leeg kozijn aan de muur. Het schilderij dat er de avond ervoor nog had gehangen, een Madonna col Bambino uit de school van de Vivarini, was verdwenen. Geen gebroken glas. Geen geforceerd slot. Geen enkel spoor van braak. Alleen een kale rechthoek op de muur, als een open wond in het hart van de Venetiaanse staat.

Commissaris Palmosi van de Venetiaanse politie stond diezelfde ochtend in de zaal en draaide langzaam om zijn as. De bewakingscamera's hadden niets bruikbaars opgeleverd. De deuren waren intact. Het leek alsof het schilderij zichzelf had losgemaakt en was weggelopen. Maar toen boog een forensisch technicus zich over een houten bankje dat vlak onder het lege kozijn stond. In een dun laagje stof tekende zich de afdruk af van een schoenzool. Het was een sportschoen, maat 43, van het Britse merk Clarks.

De eigenaar van die schoenen zat op dat moment drie straten verderop aan een wankel tafeltje in een bar, met een espresso en de ochtendkrant Il Gazzettino. Zijn naam was Vincenzo Pipino, geboren op 22 juli 1943 in een van de armste wijken van Venetië. Hij was 48 jaar oud, had een brede glimlach, droeg een rood fluwelen jasje, en had op zijn strafblad al honderden inbraken staan. De politie kende hem. Half Venetië kende hem. En toch was hij die nacht opnieuw als een schim door het Dogepaleis gegleden zonder dat iemand het had gemerkt.

Pipino sloeg de krant open en zag de voorpagina. Daar stond het: de gestolen Madonna, het lege kozijn, de verontwaardiging van de burgemeester. Maar halverwege het artikel verstijfde hij. Een klein regeltje, bijna terloops: "Als enige aanwijzing troffen de speurders een schoenafdruk aan." Pipino keek omlaag naar zijn voeten. Daar stonden ze, de Clarks, onschuldig naast de tafelpoot. Dezelfde schoenen die hij de afgelopen nacht had gedragen toen hij op dat bankje stond, op zijn tenen reikend naar het schilderij, met een scalpel in zijn rechterhand.

Hij legde twee munten op de bar, pakte zijn schoenen op, en liep naar buiten.

Vincenzo Pipino groeide op in het Venetië van de naoorlogse jaren, in een stad die nog de littekens droeg van bombardementen en bezetting. Zijn familie woonde in een krap appartement in Castello, het volksbuurtje achter het Arsenaal, waar de was tussen de gevels hing en de geur van frituurvet en zout water permanent in de stenen trok. Geld was er niet. Zijn vader werkte als dagloner op de scheepswerven. Zijn moeder waste linnen voor hotels. Als kind van zes rende Vincenzo al door de calli, de smalle steegjes van Venetië, om brood te stelen van marktkramen bij de Rialto.

Het was geen romantische armoede. Het was honger. Maar Venetië bood iets wat geen andere stad ter wereld kon bieden: een labyrint. Duizenden steegjes, honderden bruggen, tientallen kanalen, en een logica die alleen begrepen werd door wie er was geboren. Vincenzo leerde de stad lezen als een landkaart van mogelijkheden. Elke doodlopende steeg had een uitweg als je wist welke muur laag genoeg was om overheen te klimmen. Elk kanaal had een plek waar je ongezien het water in kon glijden. Elke kerk had een zijdeur die 's nachts niet op slot zat.

Op zijn veertiende probeerde hij voor het eerst een theater binnen te sluipen via een raam aan de achterkant, niet om te stelen, maar om gratis een voorstelling te zien. Hij werd gepakt door een portier die hem bij zijn kraag greep en de straat op smeet. Maar Vincenzo had iets geleerd: het raam had geen alarm. De portier had pas na twintig minuten gemerkt dat er iemand binnen was. Twintig minuten. In twintig minuten kon je een heleboel doen.

Tegen zijn twintigste was Pipino een volleerd inbreker. Maar hij onderscheidde zich van de gemiddelde Venetiaanse kruimeldief door twee eigenschappen die hem decennialang zouden beschermen. De eerste was zijn methode: hij gebruikte nooit geweld. Geen wapens, geen bedreigingen, geen confrontaties. Als er iemand thuis was, ging hij weg. Als een alarm afging, vluchtte hij. Hij brak in als een chirurg opereerde, stil, precies, en met zo min mogelijk schade.

De tweede eigenschap was zijn obsessie met voorbereiding. Weken voor een inbraak verkende hij zijn doelwit. Hij liep overdag als toerist door musea en palazzo's, gekleed in dat opvallende rode fluwelen jasje, juist omdat niemand verwachtte dat een dief zich zo zou kleden. Hij beklom de klokkentoren van San Marco om vanuit de hoogte de binnenplaatsen van palazzo's te bestuderen. Hij noteerde de rondes van nachtwakers, de tijdstippen waarop lichten aan- en uitgingen, de plekken waar camera's blinde hoeken hadden.

En hij had een truc die niemand anders gebruikte. Om te testen of een ruimte een bewegingssensor had, ving hij een stadsduif, nam het dier mee in een papieren zak, en liet het los in de ruimte die hij wilde betreden. Als er een alarm afging, wist hij dat er sensoren waren. Als de duif ongestoord rondfladderde, was de weg vrij. De duif was zijn kanarie in de kolenmijn.

Zijn gereedschap paste in een jaszak. Een chirurgisch scalpel om doeken uit lijsten te snijden. Een inklapbare aluminium ladder van nog geen twee kilo. Een kleine zaklantaarn met rood licht, omdat rood licht minder ver draagt in het donker dan wit. Handschoenen van dun leer, het soort dat pianisten dragen, zodat hij zijn vingertoppen kon voelen maar geen afdrukken achterliet. Dat was alles. Geen koevoeten, geen glassnijders, geen explosieven. Pipino's filosofie was dat een goede dief niets nodig had behalve geduld en kennis van de ruimte.

In de jaren zeventig en tachtig bouwde hij een reputatie op die in de Venetiaanse onderwereld legendarisch werd. Hij brak in bij juweliers langs de Mercerie, de winkelstraat tussen San Marco en de Rialto, en verdween met zakken vol ringen en kettingen. Hij sloop palazzo's binnen van rijke families die 's zomers naar hun villa's aan het Gardameer vertrokken en hun Venetiaanse huizen maandenlang onbewaakt lieten. Hij stal uit kerken, uit privécollecties, uit hotelkamers van rijke toeristen.

Maar het waren de musea die hem het meest trokken. Niet vanwege de waarde van de kunst, gestolen schilderijen zijn notoir moeilijk te verkopen, maar vanwege de uitdaging. Een museum beroven was het ultieme bewijs van meesterschap. En Venetië had musea die nergens ter wereld hun gelijke kenden: het Dogepaleis, de Gallerie dell'Accademia, de Peggy Guggenheim Collection, de Ca' d'Oro. Gebouwen vol meesterwerken, beschermd door muren van eeuwen oud marmer en bewakingssystemen die varieerden van middeleeuws tot modern.

Pipino brak tweemaal in bij de Peggy Guggenheim Collection, het witte palazzo aan het Canal Grande waar de excentrieke Amerikaanse erfgename haar verzameling moderne kunst had ondergebracht. De eerste keer nam hij een klein bronzen beeld mee. De tweede keer, amper een jaar later, ging hij terug voor een schilderij. Het feit dat hij dezelfde plek tweemaal beroofde, terwijl de beveiliging na de eerste keer was aangescherpt, werd in de Venetiaanse pers beschreven als een daad van onbeschaamde brutaliteit. Pipino zelf noemde het een compliment aan de collectie.

Maar de inbraak in het Dogepaleis in 1991 was anders. Het Palazzo Ducale was niet zomaar een museum. Het was het symbool van de Venetiaanse Republiek, de zetel van de doge, het hart van een staat die eeuwenlang de Middellandse Zee had beheerst. Inbreken in het Dogepaleis was niet alleen een misdaad tegen het erfgoed, het was een aanval op de identiteit van Venetië zelf.

Pipino had het gebouw wekenlang bestudeerd. Overdag mengde hij zich tussen de toeristen die door de gouden zalen schuifelden, langs de Tintoretto's en Veroneses die de plafonds bedekten. Hij telde de stappen van de suppoosten. Hij noteerde welke zalen 's avonds als eerste werden afgesloten en welke als laatste. Hij bestudeerde de buitenmuren vanaf het water, varend in een geleende motorboot langs de Piazzetta, turend naar de ramen op de eerste verdieping.

De nacht van de inbraak was bewolkt en windstil. Het water van de lagune lag als zwart glas rond de fundamenten van het paleis. Pipino naderde niet via de hoofdingang aan het San Marcoplein, maar via een smalle steeg aan de achterzijde, waar het gebouw grenst aan de Rio di Palazzo, hetzelfde kanaal waar de Brug der Zuchten overheen loopt. Hij droeg donkere kleding, zijn Clarks-schoenen, en had zijn gereedschap in de binnenzakken van zijn jas.

Bij een lage muur aan de waterkant klapte hij zijn aluminium ladder uit. Het ding woog bijna niets en maakte geen geluid toen hij het tegen de stenen zette. Hij klom omhoog, greep de rand van een vensterbank op de eerste verdieping, en trok zichzelf op. Het raam was niet vergrendeld, hij had dat drie dagen eerder gecontroleerd door het overdag, als toerist, voorzichtig te testen terwijl hij deed alsof hij naar buiten keek.

Binnen was het donker. Niet het donker van een gewone kamer, maar het diepe, fluwelen donker van een palazzo zonder straatverlichting, waar de muren zo dik zijn dat geen enkel geluid van buiten doordringt. Pipino knipte zijn rode zaklantaarn aan. De bundel viel op een marmeren vloer, op vergulde lijsten, op de gezichten van heiligen en dogen die hem vanaf de muren aanstaarden.

Hij bewoog zich door de zalen met de zekerheid van iemand die de plattegrond uit zijn hoofd kende. Langs de Sala del Maggior Consiglio, waar Tintoretto's Paradijs, het grootste olieverfschilderij ter wereld, een hele wand besloeg. Langs de Sala del Senato, waar de doge ooit zijn raadgevers had toegesproken. Door een smalle gang naar de Sala dei Censori, de zaal van de kerkelijke rechters, waar twee rode zuilen de ruimte flankeerden en waar, aan de rechtermuur, de Madonna col Bambino hing.

Het schilderij was kleiner dan de meeste werken in het paleis, misschien zestig bij tachtig centimeter, maar het was oud, kostbaar, en kwetsbaar. Pipino zette zijn ladder onder het kozijn en klom omhoog. Op het houten bankje dat tegen de muur stond, vond hij houvast. Hij reikte omhoog naar het schilderij, haalde het scalpel uit zijn binnenzak, en begon de doek langs de randen van de lijst los te snijden.

Het scalpel gleed door het oude linnen met een zacht, scheurend geluid dat in de stilte van het palazzo onnatuurlijk luid klonk. Pipino werkte van linksboven naar rechtsonder, centimeter voor centimeter, terwijl hij met zijn linkerhand de doek vasthield om te voorkomen dat het gewicht van het schilderij de snede zou scheuren. Het zweet liep langs zijn slapen. In het rode licht van de zaklantaarn leek het gezicht van de Madonna hem aan te kijken, niet boos, niet verwijtend, maar met een soort droevige berusting, alsof ze wist wat er ging gebeuren en het allang had vergeven.

Later zou Pipino in een interview vertellen dat hij op dat moment aan zijn grootmoeder dacht. Zij had hem als kind verteld dat regen de tranen van Maria waren, vergoten om de zonden van de mensen. Nu, op die ladder in het donkere palazzo, met het scalpel in zijn hand en het gezicht van de Madonna voor zich, voelde hij iets wat hij omschreef als een mengeling van opwinding en schaamte. Hij sloeg snel een lichte doek over het schilderij, rolde het voorzichtig op, en stopte het in een kartonnen koker die hij onder zijn jas had meegebracht.

De afdaling was sneller dan de klim. Hij duwde de ladder in elkaar, gleed door het raam naar buiten, liet zich langs de muur zakken, en landde op de kade. Binnen drie minuten zat hij in een motorboot op het Canal Grande, de koker tussen zijn knieën, de nachtlucht koud op zijn bezwete gezicht. Hij voer zonder lichten, navigerend op geheugen en het geluid van water tegen steen, tot hij een aanlegsteiger bereikte in Dorsoduro, aan de andere kant van de stad. Daar stapte hij uit, liep door drie steegjes, en was thuis.

Daarom was de schok de volgende ochtend zo groot. Het Dogepaleis, een van de best bewaakte gebouwen van Italië, was beroofd zonder dat iemand iets had gemerkt. De burgemeester eiste een onderzoek. De pers sprak van een vernedering voor de stad. En commissaris Palmosi had slechts één aanwijzing: een schoenafdruk op een houten bankje.

Maar Pipino had de krant gelezen. En Pipino handelde snel.

Vanuit de bar liep hij in hoog tempo naar zijn appartement, de Clarks onder zijn arm geklemd. Zijn woning lag op de tweede verdieping van een vervallen pand in Castello, bereikbaar via een steile trap die kraakte bij elke stap. Binnen keek hij om zich heen. Het schilderij lag veilig verborgen achter een losse plint in de muur, een schuilplaats die hij jaren eerder had voorbereid. Maar de schoenen waren het probleem. Als de politie kwam, en hij wist dat ze zouden komen, want ze kwamen altijd bij hem, mochten ze die Clarks niet vinden.

Hij griste een handvol kiezelstenen van een bloempot op zijn vensterbank, propte ze in de schoenen, en rende de trap af naar de kade. Bij het water gekomen keek hij links en rechts. Niemand. Hij hield de schoenen boven het groene water van het kanaal, liet ze los, en keek hoe ze langzaam zonken. De Clarks draaiden een halve slag, vulden zich met water, en verdwenen in de modder op de bodem. Venetië had zijn bewijs opgeslokt.

Vijftien minuten later werd er op zijn deur geklopt. Twee agenten in uniform stonden op de overloop. Pipino deed open op zijn sokken, glimlachend, en begroette hen met de woorden die later in elk krantenartikel over hem zouden worden geciteerd: "Buongiorno! Caffè?"

De agenten doorzochten zijn appartement. Ze openden kasten, keken onder het bed, tilden kussens op. Ze vonden niets. Geen schoenen, geen schilderij, geen gereedschap. Pipino leunde tegen de deurpost en keek toe met de ontspannen houding van iemand die niets te verbergen had. Toen commissaris Palmosi zelf arriveerde en hem vroeg mee te komen naar het bureau, stak Pipino beleefd zijn arm uit alsof hij een dame naar een dansfeest begeleidde. "Natuurlijk," zei hij. "Met alle plezier."

Op het bureau ontkende hij alles. Zonder de schoenen had de politie geen fysiek bewijs dat hem aan de inbraak koppelde. Palmosi wist dat Pipino het had gedaan, heel Venetië wist het, maar weten en bewijzen zijn twee verschillende dingen in een rechtszaal. Pipino werd na enkele uren vrijgelaten.

Het schilderij dook maanden later weer op, via een tussenpersoon die het aanbood aan een kunsthandelaar in Milaan. De route terug naar Pipino was indirect en juridisch onbruikbaar. De Madonna col Bambino keerde uiteindelijk terug naar het Dogepaleis, maar de zaak tegen Pipino voor deze specifieke diefstal bleef onopgelost.

Dit patroon, de briljante inbraak, de bijna-ontmaskering, de ontsnapping door een mengeling van lef en lokale kennis, herhaalde zich keer op keer gedurende Pipino's carrière. Zijn strafblad groeide tot proporties die zelfs voor Italiaanse begrippen uitzonderlijk waren: naar eigen zeggen meer dan 3.000 inbraken, 50 beroofde juwelierszaken, en in totaal zo'n 25 jaar achter de tralies. Maar zelfs die gevangenisstraffen leken hem niet te deren. In de gevangenis organiseerde hij stakingen voor betere omstandigheden en noemde zichzelf "vakbondsleider van de gedetineerden."

Zijn meest spectaculaire latere slag vond plaats in 1998, toen hij insloop bij een Italiaanse industrieel die bekendstond als een van de rijkste mannen van het land. Het doelwit was een schilderij van Canaletto, de achttiende-eeuwse meester die Venetië had vereeuwigd in tientallen stadsgezichten. Het werk, Fontegheto della Farina, toonde een graanpakhuis aan het Canal Grande, geschilderd in het gouden licht dat alleen Canaletto kon vangen.

Pipino had het huis wekenlang geobserveerd. Hij wist wanneer de eigenaar at, wanneer hij sliep, wanneer het personeel vrij had. Op de avond van de inbraak was de industrieel thuis, iets wat de meeste dieven zou hebben afgeschrikt. Maar Pipino niet. Hij sloop het pand binnen via een dienstingang, bewoog zich door de kamers met de stilte van iemand die weet waar elke krakende plank ligt, nam het schilderij van de muur, en vertrok via dezelfde route. De eigenaar merkte de volgende ochtend pas dat het werk was verdwenen.

Deze inbraak werd later door Pipino zelf nagespeeld voor een Italiaanse televisiedocumentaire, stap voor stap, met de camera achter hem aan door dezelfde kamers. Het was typerend voor zijn houding tegenover zijn eigen misdaden: geen schaamte, geen spijt, maar een ambachtelijke trots die grensde aan kunstenaarschap.

En dat brengt het verhaal bij de kern van Pipino's legende, het element dat hem onderscheidde van elke andere dief in de Italiaanse misdaadgeschiedenis. Pipino stal niet alleen kunst. Hij verzamelde het.

In zijn appartement in Castello, achter de losse plinten en dubbele wanden die hij in de loop der jaren had aangebracht, bouwde hij een privécollectie op die geen enkel museum zou hebben misstaan. Schilderijen, beeldjes, iconen, juwelen, alles wat hij in decennia van inbraken had buitgemaakt en niet had doorverkocht, bewaarde hij. Niet in een kluis of een opslagbox, maar in zijn eigen woning, gerangschikt en verzorgd met de toewijding van een conservator.

Bezoekers die hij vertrouwde, en dat waren er weinig, beschreven later een surrealistisch tafereel: een vervallen appartement in een volksbuurt, met afbladderende muren en een lekkend dak, maar binnen behangen met renaissanceschilderijen en verlicht door de glans van gouden lijsten. Pipino gaf rondleidingen door zijn eigen collectie, vertelde over de herkomst van elk stuk, de techniek van de schilder, de geschiedenis van het gebouw waar hij het had weggenomen. Hij was tegelijkertijd dief, conservator en gids van zijn eigen illegale museum.

Dit ging niet om geld. Veel van de gestolen werken hadden op de zwarte markt aanzienlijke bedragen kunnen opleveren, maar Pipino weigerde ze te verkopen. Hij beschouwde zichzelf niet als een handelaar in gestolen goederen, maar als een beschermer van schoonheid, iemand die kunst redde uit de handen van rijken die er toch niet naar omkeken. "Ik heb altijd gestolen van dieven die meer afpakten dan ik," zei hij in een interview. "Er bestaat geen rijkdom die niet op diefstal berust."

Het was een filosofie die hij met overtuiging uitdroeg, ook al was de logica ervan op zijn zachtst gezegd aanvechtbaar. Pipino presenteerde zichzelf als een moderne Robin Hood, een gentleman-dief die alleen van de rijken stal en nooit geweld gebruikte. De Italiaanse pers gaf hem de bijnaam ladro gentiluomo, de hoffelijke dief. Hij omarmde het etiket met enthousiasme.

En het opmerkelijke was: het klopte, althans gedeeltelijk. In al zijn duizenden inbraken had Pipino nooit een wapen gebruikt. Hij had nooit iemand verwond. Hij had nooit gedreigd. Als hij werd betrapt, gaf hij zich over of vluchtte, maar hij vocht nooit. In een wereld van gewapende overvallen en gewelddadige roofovervallen was Pipino een anomalie: een beroepsmisdadiger die zijn vak beoefende met de discipline van een ambachtsman en de ethiek van een, weliswaar zeer selectieve, moralist.

Zijn beroemdste uitspraak vatte het samen: "Ik heb nog nooit een wapen gebruikt in mijn leven en geen haartje van iemand beschadigd."

De jaren verstreken. Pipino ging de gevangenis in en kwam er weer uit, keer op keer, als een seizoensarbeider die pendelde tussen twee werelden. Elke keer dat hij vrijkwam, ging hij terug naar zijn appartement in Castello, controleerde zijn collectie, en begon opnieuw. De politie wist wie hij was. De buurt wist wie hij was. De hele stad wist wie hij was. Maar zijn privémuseum bleef verborgen, jaar na jaar, achter de dubbele wanden van een onopvallend pand in een doodgewone straat.

Pas toen Pipino ouder werd en de gevangenisstraffen zwaarder begonnen te wegen, veranderde er iets. In 2010 publiceerde hij zijn autobiografie: Rubare ai ricchi non è peccato, "Stelen van de rijken is geen zonde." Het boek was een mengeling van opschepperij en filosofie, vol gedetailleerde beschrijvingen van zijn inbraken en doorspekt met zijn Robin Hood-retoriek. Het werd in Italië een bescheiden bestseller en maakte van Pipino een publieke figuur, niet langer alleen een naam in politiedossiers, maar een personage in de Italiaanse populaire cultuur.

In interviews die volgden op het boek toonde hij zich onverminderd zelfverzekerd. Hij droeg een Rolex Daytona in witgoud aan zijn pols, een horloge van 42.000 euro dat hij naar eigen zeggen "eerlijk had afgepakt van een rijke Zwitser." Hij vertelde over de keer dat hij 900.000 euro had gestolen uit het huis van een rijke erfgename, die vervolgens weigerde aangifte te doen. "Wat kan me dat schelen?" had de vrouw gezegd. "Het is maar geld." Pipino vertelde het verhaal met de voldoening van iemand die gelijk had gekregen van zijn slachtoffer.

Maar achter de bravour school een complexer verhaal. Pipino had een groot deel van zijn leven in gevangenissen doorgebracht. Zijn relaties waren stukgelopen. Zijn gezondheid was achteruitgegaan. De romantiek van de gentleman-dief verbleekte tegen de realiteit van een man die zijn beste jaren had doorgebracht achter tralies en die, ondanks al zijn buit, nooit werkelijk rijk was geworden. De kunst die hij had verzameld kon hij niet verkopen zonder zichzelf te verraden. De juwelen die hij had gestolen waren allang doorgesluisd naar helers die hem een fractie van de waarde hadden betaald. Wat overbleef was een reputatie, een boek, en een appartement vol gestolen schoonheid dat hij aan niemand kon laten zien.

In zijn laatste publieke optredens, toen hij al over de zeventig was, leek Pipino zich bewust van die paradox. Hij sprak nog steeds met trots over zijn carrière, maar er klonk iets door wat leek op vermoeidheid. Hij noemde het "een privilege om in Venetië te leven", dezelfde stad die hij decennialang had bestolen, en die hem desondanks bleef fascineren met haar schoonheid, haar geheimen, en haar eindeloze labyrint van steegjes en kanalen waarin een man kon verdwijnen.

De Venetiaanse politie heeft nooit een volledige inventaris kunnen maken van alles wat Pipino in de loop der decennia had gestolen en bewaard. Sommige werken zijn teruggevonden en gerestitueerd. Andere zijn via omwegen op de kunstmarkt terechtgekomen. Weer andere zijn vermoedelijk nog altijd verborgen, achter een muur, onder een vloer, ergens in een vervallen pand in Castello waar de was nog steeds tussen de gevels hangt en de geur van zout water in de stenen trekt.

Vincenzo Pipino bouwde geen museum in de traditionele zin. Er was geen entreebewijs, geen openingstijd, geen bordje bij de deur. Maar wat hij creëerde in dat appartement, een privécollectie van gestolen meesterwerken, verzorgd met liefde en verborgen voor de wereld, was in zekere zin precies dat: een museum voor één persoon, gebouwd door de meest geduldige dief van Venetië, verborgen in het hart van een stad die zelf al een museum is.

De Clarks liggen nog altijd op de bodem van een kanaal in Castello. Het schilderij van de Madonna hangt weer in het Dogepaleis. En ergens in de archieven van de Venetiaanse politie ligt een dossier dat dikker is dan de meeste romans, gevuld met de namen van schilderijen, juwelen en kunstvoorwerpen die één man in zijn eentje uit de mooiste stad ter wereld heeft weggenomen, en waar hij vervolgens elke avond naar zat te kijken, alleen, in het licht van een scheerlamp, als de enige bezoeker van zijn eigen verboden museum.