19 Jaar, een Dienstpas, en een Bom onder Versailles

Op de avond van 25 juni 1978 sloot het Château de Versailles zijn deuren zoals elke andere dag. De laatste bezoekers schuifelden door de Galerie des Glaces, de bewakers controleerden de zalen, en het paleis viel stil. Buiten kleurde de hemel boven de tuinen van Le Nôtre langzaam donker. De nachtwachten begonnen hun ronde. Alles was precies zoals het hoorde te zijn in het beroemdste paleis ter wereld, een gebouw dat al bijna drie eeuwen overeind stond, dat revoluties, bezettingen en twee wereldoorlogen had overleefd.

Maar ergens in de duisternis van het park, voorbij de fonteinen en de geometrisch geknipte hagen, bewogen twee jonge mannen zich richting de zuidvleugel. Ze droegen geen inbrekerswerktuig. Ze droegen geen kunstkoffers. Ze droegen explosieven.

Hun namen waren Lionel Chenevière en Patrick Montauzier, beter bekend onder zijn Bretonse naam Padrig. Beiden waren begin twintig. Beiden waren lid van het FLB-ARB, het Front de Libération de la Bretagne – Armée Républicaine Bretonne, een militante beweging die streed voor Bretonse autonomie. En beiden hadden die nacht een doel dat niets te maken had met kunst, met diefstal, of met geld. Ze wilden iets vernietigen. Niet een schilderij, niet een beeldhouwwerk, maar een symbool. Het symbool van de Franse staat zelf.

Dit is het verhaal van de nacht waarin twee Bretonse nationalisten het hart van Versailles opbliezen, en daarmee een kettingreactie in gang zetten die niemand had voorzien. Het is geen verhaal over een kunstroof, hoewel de mythe daarvan hardnekkig bleef voortleven. Het is een verhaal over wat er werkelijk gebeurde. Over de schade die miljoenen kostte. Over de restauratie die net was voltooid. Over een commissaris wiens eigen huis later werd opgeblazen. En over twee mannen die vijftien jaar cel kregen, maar na amper drie jaar alweer vrij waren.

Het begint in Bretagne.

In de jaren zeventig was Bretagne een regio in opstand. Niet de gewapende, bloedige opstand die je misschien associeert met het Baskenland of Noord-Ierland, maar een sluimerende, groeiende woede die zich uitte in taalactivisme, culturele festivals, en af en toe, steeds vaker, in explosieven. De Bretonse taal was decennialang onderdrukt door de Franse staat. Kinderen die op school Bretons spraken, werden gestraft. Borden in het Bretons werden verwijderd. De boodschap was helder: Frankrijk was één, ondeelbaar, en Franstalig.

Voor de meeste Bretonnen was dit een bron van frustratie, niet van geweld. Maar voor een kleine kern van activisten was frustratie niet genoeg. Het FLB, opgericht in de jaren zestig, begon met symbolische acties, het opblazen van belastingkantoren, het saboteren van zendmasten. Niemand raakte gewond, althans dat was de bedoeling. De acties waren gericht op gebouwen, op symbolen van de Franse staat, niet op mensen.

Lionel Chenevière en Padrig Montauzier behoorden tot de jongste generatie van deze beweging. Ze waren opgegroeid met verhalen over culturele onderdrukking, over een taal die stierf, over een identiteit die werd uitgewist. En ze hadden besloten dat de wereld moest luisteren. Daarvoor hadden ze een doelwit nodig dat niemand kon negeren.

Versailles was perfect.

Het paleis van Lodewijk XIV was niet zomaar een museum. Het was het ultieme symbool van gecentraliseerde Franse macht, het gebouw van waaruit eeuwenlang over heel Frankrijk was geregeerd, inclusief Bretagne. De Galerie des Batailles, de Zaal der Veldslagen, hing vol met kolossale schilderijen die de militaire triomfen van Frankrijk verheerlijkten. Napoleon te paard. Napoleon gekroond. Napoleon zegevierend. Voor Bretonse nationalisten was dit geen kunst. Dit was propaganda in vergulde lijsten.

Hoe Chenevière en Montauzier precies aan hun explosieven kwamen, is nooit volledig opgehelderd. Wat wel vaststaat, is dat het FLB-ARB in die periode toegang had tot gestolen militaire springstoffen. In de maanden voor de aanslag waren er meerdere diefstallen gemeld uit legeropslagplaatsen in het westen van Frankrijk. Plastic explosieven, compact, krachtig, en relatief eenvoudig te vervoeren.

De twee mannen reisden vanuit Rennes naar Versailles. Een rit van zo'n 350 kilometer, dwars door het hart van Frankrijk. Ze arriveerden op 25 juni 1978, een zondagavond. Het paleis was die dag druk bezocht geweest, duizenden toeristen hadden door de zalen gelopen, foto's gemaakt van de Spiegelzaal, de tuinen bewonderd. Maar tegen middernacht was het terrein verlaten. Alleen de nachtwachten waren nog aanwezig.

De Aile du Midi, de zuidvleugel, was hun doelwit. Hier bevond zich de Galerie des Batailles, een zaal van 120 meter lang, gevuld met 33 monumentale schilderijen die de grote veldslagen van Frankrijk uitbeeldden. De zaal was in 1837 geopend door koning Louis-Philippe, die het paleis had omgevormd tot een museum "gewijd aan alle glorie van Frankrijk." Voor Chenevière en Montauzier was het de perfecte plek om die glorie aan te vallen.

Wat de twee mannen niet wisten, of misschien wel wisten en niet kon schelen, was dat verscheidene zalen in precies dit deel van het paleis net waren gerestaureerd. Weken eerder had president Valéry Giscard d'Estaing de vernieuwde ruimtes officieel geopend. Maanden van minutieus werk door restauratoren, het herstellen van vergulde ornamenten, het reinigen van eeuwenoude schilderijen, het vervangen van versleten boiseries, alles was net klaar. De verf was nauwelijks droog.

Om 2:30 uur in de nacht van 26 juni 1978 plaatsten Chenevière en Montauzier hun lading in de zuidvleugel. De exacte methode waarmee ze het gebouw binnenkwamen, is nooit volledig gereconstrueerd in openbare bronnen. Wat vaststaat, is dat de beveiliging van Versailles in die tijd rudimentair was naar hedendaagse maatstaven. Het paleis was enorm, meer dan 2300 kamers, verspreid over een complex dat zich uitstrekte over honderden meters. De nachtwachten konden onmogelijk overal tegelijk zijn.

De bom was een krachtige militaire lading van plastic explosieven. Ze plaatsten het apparaat op de begane grond van de Aile du Midi, in of nabij de Galerie des Batailles. Daarna verlieten ze het gebouw.

Wat er vervolgens gebeurde, duurde minder dan drie seconden. Maar die drie seconden veranderden het paleis voorgoed.

Om precies 2:30 uur scheurde een oorverdovende knal door de zuidvleugel. De explosie was zo krachtig dat de schokgolf door het hele gebouw trok, door marmeren vloeren, door eeuwenoude muren, door plafonds die al sinds de achttiende eeuw op hun plek zaten. In de Galerie des Batailles trilden de kolossale schilderijen in hun zware vergulde lijsten. Sommige lijsten braken. Doeken scheurden. Verf barstte.

Het plafond boven het epicentrum stortte in. Massieve eikenhouten balken, gipsornamenten, vergulde sierpanelen, alles kwam naar beneden. De lambriseringen langs de muren speten doormidden alsof ze van karton waren. Antieke kandelaars, die generaties lang de zalen hadden verlicht, werden van hun houders geslagen en kletterden op de marmeren vloer. Porseleinen ornamenten explodeerden in duizenden scherven. Salontafels, klapstoelen, houtbewerkte panelen, het meubilair dat zorgvuldig was geplaatst en onderhouden sinds de negentiende eeuw, werd vermorzeld onder vallend puin.

De ramen aan de zuidzijde van de vleugel sprongen uit hun sponningen. Glas regende naar buiten, over de keurig onderhouden paden van het park. Binnen vulde een dikke stofwolk de zaal binnen luttele seconden, kalkpoeder, vergruisd gips, houtsplinters, alles zweefde door de lucht in een verstikkende grijze nevel.

Een nachtwacht op de bovenste verdieping werd tegen de grond geworpen door de schokgolf. Hij lag tussen het puin, bedekt met stof en kleine brokstukken, en probeerde te begrijpen wat er was gebeurd. Sneetjes in zijn handen en gezicht. Blauwe plekken op zijn armen en benen. Maar hij leefde. Omdat het museum gesloten was en er geen bezoekers in het gebouw waren, vielen er geen andere gewonden. Het was puur geluk, of puur berekening. De daders hadden bewust het nachtelijke uur gekozen.

Binnen enkele minuten stond de gendarmerie voor het paleis. Omwonenden hadden de explosie gehoord, een geluid dat kilometers ver droeg in de stille zomernacht. De eerste agenten die de zuidvleugel betraden, troffen een apocalyptisch tafereel aan. Drie vertrekken op de begane grond waren volledig vernietigd. De Galerie des Batailles, die trotse zaal van 120 meter, was zwaar beschadigd over een groot deel van haar lengte. In totaal waren een tiental zalen getroffen.

De schilderijen, die enorme, monumentale doeken die de veldslagen van Frankrijk uitbeeldden, hingen scheef of lagen op de grond. Jean-Baptiste Debrets schilderij La première distribution des Croix de la Légion d'honneur, een werk dat de eerste uitreiking van het Legioen van Eer door Napoleon afbeeldde, was het zwaarst getroffen. Het doek was gescheurd, de verf geblakerd, de lijst verbrijzeld. Drie portretten van Napoleon, kolossale koningsfiguren die de zaal domineerden, waren zwaar beschadigd. Canvas hing in flarden. Verguldsel was zwartgeblakerd.

Toen het ochtendlicht door de kapotte ramen viel, werd de volle omvang van de schade zichtbaar. Fotografen van persbureaus legden het vast: stapels puin in de Galerie des Batailles, lampschaduwen tegen gebarsten muren, schilderijen die zijdelings tegen de muur leunden als dronken reuzen. De beelden gingen de wereld over.

Gérald Van der Kemp, de directeur van het Château de Versailles, stond die ochtend tussen het puin. Hij was een man die zijn hele carrière had gewijd aan het restaureren en beschermen van dit paleis. Hij had fondsen geworven over de hele wereld, van Amerikaanse filantropen tot Europese overheden, om Versailles te redden van verval. En nu stond hij in een zaal vol gebroken marmer en gescheurd canvas.

Zijn woorden aan de pers waren beheerst, maar zijn woede was onmiskenbaar. "Mon sentiment, c'est un sentiment de scandale," zei hij voor de camera's van Antenne 2. "Il est scandaleux de s'attaquer à des œuvres appartenant à l'État, à vous, à moi." Het is ronduit schandalig dat men zich vergrijpt aan werken die toebehoren aan de staat, aan u, aan mij.

Jean Dumont, de chef-architect van het paleis, stond naast hem. Hij keek naar de ingestorte plafonds, naar de vernielde boiseries die zijn team maandenlang had gerestaureerd. "Je partage le même avis que Monsieur Van der Kemp sur la stupidité d'un geste pareil," zei hij. Ik deel zijn mening over de dwaasheid van zo'n daad.

De ironie was wreed. De zalen die het zwaarst waren getroffen, waren precies de zalen die net waren gerestaureerd. Weken van werk, maanden van planning, jaren van fondsenwerving, alles was in drie seconden ongedaan gemaakt. De journaalcommentator van Antenne 2 vatte het die avond samen: "Tableaux, statues et boiseries sont détruites, les dégâts se chiffrent en millions de francs." Schilderijen, beelden en houtsnijwerk zijn vernietigd, de schade loopt in de miljoenen franken.

De uiteindelijke schatting: 5 miljoen Franse frank. Omgerekend naar hedendaagse waarde een veelvoud daarvan. Maar de werkelijke schade was niet in geld uit te drukken. Sommige van de vernielde ornamenten dateerden uit de zeventiende eeuw. Ze waren onvervangbaar.

Terwijl de restauratoren begonnen met het bergen van wat er te bergen viel, startte commissaris Le Taillanter van de Franse rijkswacht het onderzoek. Forensisch onderzoekers vonden resten van plastic explosieven op de rampplek, militaire kwaliteit, hetzelfde type dat eerder was gestolen uit legeropslagplaatsen. Het spoor leidde onmiddellijk naar het FLB-ARB.

De zoektocht naar de daders duurde niet lang. Chenevière en Montauzier waren geen professionele terroristen. Ze waren jonge idealisten met een bom en een doel, maar zonder de infrastructuur om daarna te verdwijnen. Binnen dagen werden ze opgepakt in Rennes, het hart van Bretagne. Ze bekenden.

Het proces volgde snel. Op 30 november 1978, vijf maanden na de aanslag, werden Lionel Chenevière en Padrig Montauzier elk veroordeeld tot vijftien jaar réclusion criminelle, de zwaarste vorm van gevangenisstraf in het Franse rechtssysteem. De rechters wilden een signaal afgeven. Wie het cultureel erfgoed van Frankrijk aanviel, zou zwaar worden gestraft.

Maar het verhaal van de aanslag op Versailles eindigde niet bij het vonnis. Het had een staart die niemand had verwacht.

Commissaris Le Taillanter, de man die het onderzoek had geleid en de arrestatie van Chenevière en Montauzier had bewerkstelligd, werd een doelwit. Het FLB-ARB vergaf niet. In mei 1979, minder dan een jaar na de aanslag op Versailles, sloegen leden van de beweging toe bij het huis van de commissaris. Ze lieten zijn woning opblazen en namen zijn vrouw tijdelijk in gijzeling. De boodschap was helder: wie het FLB aanpakte, werd zelf aangepakt.

Le Taillanter overleefde het. Zijn vrouw overleefde het. Maar de escalatie toonde aan dat de Bretonse beweging niet van plan was te stoppen. De aanslag op Versailles was geen eindpunt geweest. Het was een beginpunt.

In de maanden en jaren die volgden, bleef het FLB-ARB actief. Belastingkantoren, zendmasten, overheidsgebouwen, de doelwitten bleven komen. Maar Versailles bleef het meest spectaculaire. Het was de actie die de wereld had bereikt, die op de voorpagina's had gestaan, die de naam van het FLB had gevestigd buiten de grenzen van Bretagne.

En het werkte. Niet in de zin dat Bretagne onafhankelijk werd, dat gebeurde niet en zou niet gebeuren. Maar in de zin dat de Bretonse kwestie plotseling serieus werd genomen. Zoals een historisch naslagwerk later vaststelde: "Les revendications bretonnes ont dès lors été prises un peu plus au sérieux." De Bretonse eisen werden vanaf dat moment iets serieuzer genomen. De taal kreeg meer ruimte in het onderwijs. Culturele organisaties kregen meer subsidie. De Franse staat begon, langzaam en met tegenzin, te erkennen dat Bretagne een eigen identiteit had.

De prijs daarvoor was betaald in verguld hout en gescheurd canvas.

Chenevière en Montauzier zaten hun vijftien jaar niet uit. In 1981, drie jaar na hun veroordeling, werd François Mitterrand verkozen tot president van Frankrijk. Mitterrand, een socialist die de steun van linkse en regionalistische bewegingen nodig had, kondigde een brede amnestie aan. Politieke gevangenen kwamen vrij. Onder hen: de twee mannen die Versailles hadden opgeblazen.

Ze hadden krap drie jaar vastgezeten. Voor het vernietigen van eeuwenoud cultureel erfgoed, voor miljoenen franken aan schade, voor het traumatiseren van een nachtwacht, voor het aanvallen van een symbool dat aan heel Frankrijk toebehoorde, drie jaar.

De reactie in Frankrijk was verdeeld. Voor sommigen was de amnestie een daad van verzoening, een noodzakelijke stap om de spanningen tussen Parijs en de regio's te verminderen. Voor anderen was het een klap in het gezicht van iedereen die werkte aan het behoud van cultureel erfgoed. Gérald Van der Kemp, de directeur die tussen het puin had gestaan en had gesproken over het schandaal, zag de mannen die zijn levenswerk hadden vernietigd na drie jaar weer op vrije voeten.

De restauratie van de beschadigde zalen duurde jaren. Restauratoren werkten met eindeloos geduld aan het herstellen van wat hersteld kon worden. Sommige schilderijen werden gerestaureerd, het gescheurde doek van Debret werd millimeter voor millimeter hersteld, de verf geretoucheerd, de lijst herbouwd. Andere stukken waren te zwaar beschadigd. Ze werden opgeslagen in de depots van het paleis, wachtend op technieken die misschien ooit zouden bestaan om ze te redden.

De Galerie des Batailles staat er vandaag weer. De schilderijen hangen weer aan de muren. De plafonds zijn hersteld. Een bezoeker die niets weet van de nacht van 26 juni 1978, zou geen spoor van de aanslag opmerken. Maar wie goed kijkt, ziet hier en daar de subtiele tekenen van restauratie, een iets andere tint in het verguldsel, een naad in het canvas die er oorspronkelijk niet zat, een ornament dat net iets te scherp is gesneden om eeuwenoud te zijn.

En dan is er de mythe. In de decennia na de aanslag begon een hardnekkig verhaal te circuleren: dat er die nacht niet alleen een bom was afgegaan, maar dat er ook een meesterwerk was gestolen. Een Rembrandt, fluisterden sommigen. Onschatbaar. Voorgoed verdwenen. Het verhaal groeide, werd doorverteld, kreeg steeds meer details, een jonge insider die de dieven had binnengeloodst, gewapende mannen in de nacht, een schilderij dat nooit meer opdook.

Maar in de officiële bronnen, de politierapporten, de museumverslagen, de gerechtelijke dossiers, staat niets over een diefstal. Geen vermist schilderij. Geen Rembrandt. Geen insider. De aanslag op Versailles was precies wat het was: een politieke daad van vernietiging, geen roof. De mythe van de gestolen meesterwerken is waarschijnlijk ontstaan uit de verwarring van die eerste chaotische uren, toen niemand precies wist wat er was gebeurd en geruchten sneller reisden dan feiten.

Het werkelijke verhaal is opmerkelijker dan de mythe. Twee jonge Bretonnen, begin twintig, reden 350 kilometer met militaire explosieven in hun auto, drongen het best bewaakte paleis van Frankrijk binnen, en bliezen het hart eruit, niet voor geld, niet voor kunst, maar voor een taal. Voor het recht om Bretons te spreken op school. Voor het recht om Bretons te zijn in Frankrijk.

De schade aan het paleis werd hersteld. De schade aan het idee dat cultureel erfgoed onaantastbaar is, nooit helemaal. Na Versailles werden de beveiligingsprotocollen van Franse musea en monumenten drastisch herzien. Camera's, sensoren, nachtwachten, alles werd opgeschaald. Het paleis dat eeuwenlang open en toegankelijk was geweest, werd een vesting.

Chenevière en Montauzier verdwenen na hun vrijlating uit het publieke oog. Het FLB-ARB viel in de jaren tachtig langzaam uiteen, naarmate de Franse staat meer concessies deed aan regionale identiteiten. De Bretonse taal wordt tegenwoordig onderwezen op scholen. Er zijn Bretonstalige televisiezenders, kranten, festivals. De bom in Versailles was niet de enige reden daarvoor, maar het was het moment waarop de wereld even keek.

In het Château de Versailles hangt vandaag, in de gerestaureerde Galerie des Batailles, het herstelde schilderij van Debret. Napoleon staat erop, omringd door zijn generaals, terwijl hij voor het eerst het kruis van het Legioen van Eer uitreikt. Het doek toont geen scheur meer. De verf glanst. De lijst is heel. Alleen de restauratoren weten precies waar de bom het canvas had opengereten, en hoeveel uur het kostte om het onzichtbaar te maken.