Twee Valse Agenten, 81 Minuten, 13 Meesterwerken, Nooit Gevonden

Palace Road in Boston lag er verlaten bij in de vroege ochtend van 18 maart 1990. Het was even na één uur 's nachts, Saint Patrick's Day was net voorbij, en de straat baadde in het zwakke amberkleurige schijnsel van een handvol straatlantaarns. Nancy Clougherty liep er samen met haar vriend Justin Stratman. Ze kwamen van een feestje verderop en wilden naar huis. Toen ze langs het Isabella Stewart Gardner Museum liepen, een statig gebouw in Venetiaanse paleistijl, verscholen achter een hoge muur, viel Stratmans blik op een geparkeerde auto. Een rode sedan, pal naast de museumingang. In de voorste stoelen zaten twee mannen. Stratman zag een glinstering in het licht van de lantaarn: de schouder van een politie-uniform, met het kenmerkende keystone-vormige schild van de Boston Police Department. Nancy en Justin versnelden hun pas. Als er politie in de buurt was, wilden ze niet opvallen. Ze liepen door, de hoek om, de nacht in. Geen van beiden besefte dat ze zojuist de enige ooggetuigen waren geworden van wat de grootste kunstroof uit de Amerikaanse geschiedenis zou worden, een misdaad die meer dan 35 jaar later nog altijd onopgelost is.

Achter de muren van het museum zat die nacht Richard Abath achter de beveiligingsbalie. Abath was 23 jaar oud, droeg lang haar in een paardenstaart en speelde in een lokale rockband. Zijn baan als nachtwaker bij het Gardner Museum was niet bepaald een droombaan, maar het betaalde de rekeningen. Het museum had twee bewakers per nachtdienst. Abaths collega, Randy Hestand, maakte ergens in het gebouw zijn ronde. Het beveiligingssysteem bestond uit bewegingssensoren die elke verplaatsing door de galerijen registreerden, plus een aantal kleine alarmen bij individuele kunstwerken, zwarte kastjes ter grootte van een pakje sigaretten, bevestigd aan de plinten. Er was geen camerasysteem. De bewakers droegen geen wapens. En er gold één onwrikbare regel: laat na sluitingstijd niemand binnen, ongeacht wie er aanbelt.

Om 1:24 uur klonk de intercom. Een mannenstem meldde zich als agent van de Boston Police. Er was een melding van een verstoring binnengekomen, zei de stem. De agenten moesten het terrein controleren. Abath keek op. Hij wist dat hij de deur niet mocht openen. Het protocol was glashelder: geen uitzonderingen, geen excuses, geen toegang. Maar Abath aarzelde slechts kort. Misschien was het de autoriteit van het uniform, misschien de slaperigheid van een lange nachtdienst, misschien iets anders. Hij drukte op de knop en opende de personeelsingang.

Twee mannen stapten het museum binnen. Ze droegen complete Boston-politie-uniformen: donkerblauwe jassen met glimmende koperen knopen, het rode keystone-schild op de schouder, zwarte petten. Een van hen had een snor die er nep uitzag, te dik, te symmetrisch, alsof hij met lijm was bevestigd. De ander was forser gebouwd en droeg een bril. Beiden hadden handboeien aan hun riem hangen. Ze bewogen zich met het soort zelfverzekerdheid dat hoort bij mensen die weten dat ze worden gehoorzaamd.

De eerste man liep naar de balie en keek Abath aan. "Ik herken je," zei hij. "Er staat een arrestatiebevel op jouw naam. Kom achter die balie vandaan." Abath gehoorzaamde. Op het moment dat hij van achter de beveiligingsbalie stapte, verloor hij toegang tot het enige paniekknopsysteem in het gebouw. De man gaf een tweede instructie: "Haal je partner." Abath liep de gang in en riep Hestand. Minder dan een minuut later stonden beide bewakers naast elkaar in de hal. Toen sprak de grotere van de twee nepagenten de woorden uit die de nacht zouden veranderen: "Gentlemen, this is a robbery. Don't give us any problems and you won't get hurt."

De dieven werkten snel en methodisch. Ze draaiden Abath om, trokken zijn handen op zijn rug en klikten handboeien om zijn polsen. Hetzelfde gebeurde met Hestand. Vervolgens wikkelden ze zilvergrijs ducttape om de ogen en monden van beide mannen. De bewakers werden de trap af geleid naar de kelder, waar leidingen langs het plafond liepen. De dieven bonden elk van hen met ducttape vast aan een andere leiding, op voldoende afstand van elkaar zodat ze niet konden communiceren of samenwerken om los te komen. Abaths voeten werden ook getaped. Hestand werd aan de andere kant van de kelderruimte vastgemaakt. De dieven controleerden de boeien, trokken aan het tape, en vertrokken zonder nog een woord te zeggen. De kelderdeur viel dicht. Boven hen lag een museum vol meesterwerken, onbewaakt, onbeschermd, en de nacht was nog lang.

De bewegingssensoren in het gebouw registreerden wat er daarna gebeurde. De twee indringers liepen eerst naar de tweede verdieping, naar de Dutch Room, het hart van de collectie. Deze zaal was ingericht zoals Isabella Stewart Gardner het in 1903 had gewild: donkergroene stoffen wandbekleding, zware houten meubels, Perzische tapijten op de vloer, en aan de muren een verzameling die museumdirecteuren wereldwijd jaloers maakte. Gardner had in haar testament vastgelegd dat na haar dood niets in het museum mocht worden verplaatst. Elk schilderij, elk meubel, elke vaas moest exact blijven staan waar zij het had neergezet. Als die voorwaarde werd geschonden, moest de hele collectie worden verkocht en de opbrengst naar Harvard gaan. Het was een clausule die het museum tot een tijdcapsule maakte, en die na deze nacht een gruwelijke ironie zou krijgen.

De dieven begonnen bij het grootste doek in de zaal. Aan de lange wand hing Rembrandts *Christ in the Storm on the Sea of Galilee* uit 1633, het enige zeegezicht dat Rembrandt ooit schilderde. Het doek mat ruwweg 160 bij 128 centimeter en zat in een zware, vergulde Italiaanse baroklijst. De lijst woog tientallen kilo's en was met schroeven en haken aan de muur bevestigd. De dieven hadden geen interesse in de lijst. Een van hen haalde een snijwerktuig tevoorschijn, vermoedelijk een stanleymes of scheermesje, en zette het op het doek, vlak langs de binnenrand van de lijst. Hij begon te snijden.

Op dat moment gebeurde iets wat de dieven niet hadden verwacht. Een schel, hoog gepiep vulde de zaal. Het kleine zwarte alarmkastje naast de plint, ter hoogte van het schilderij, was geactiveerd. Het geluid sneed door de stilte van het lege museum als een rookmelder in een slapende woning. Een van de dieven verstijfde. De ander reageerde onmiddellijk. Hij bukte zich, zocht met zijn handen langs de plint, en vond het kastje, niet groter dan een pakje kaarten, vastgeschroefd aan het hout. Hij greep het met beide handen vast, rukte het los van de muur, en sloeg het tegen de vloer. Het piepen stopte. De hele episode duurde hooguit vijftien seconden. Het alarm was niet verbonden met een extern systeem. Er ging geen signaal naar de politie, geen melding naar een meldkamer. Het was een lokaal alarm, bedoeld om bewakers te waarschuwen. Maar de bewakers lagen twee verdiepingen lager vastgetaped aan leidingen in de kelder. Het piepen stierf weg in een leeg gebouw.

De dief ging terug naar het doek. Het snijden van een 17e-eeuws olieverfschilderij uit een lijst is geen subtiel werk. Het canvas van *Christ in the Storm* was dik, meerlagig, en na meer dan 350 jaar droog en bros. Het mes moest langs de binnenrand van de lijst worden getrokken, dicht genoeg bij het hout om geen beschilderd oppervlak te verliezen, maar ver genoeg om niet vast te lopen in de vergulde rand. Bij elke snede vielen kleine fragmenten verf op de vloer, minuscule schilfers die later door forensisch onderzoekers zouden worden gevonden. Het doek kwam in stroken los: eerst de bovenkant, dan de zijkanten, en ten slotte de onderkant. Toen het hele schilderij vrij was, trok de dief het canvas uit de lijst. Het rolde niet op, het was te stijf, te oud. Het werd plat meegenomen, als een groot vel karton.

De lege lijst bleef aan de muur hangen. De vergulde randen, de sierlijke hoeken, de schaduw waar het doek had gezeten, alles was er nog, behalve het schilderij zelf.

Dezelfde procedure volgde bij het tweede grote Rembrandt-werk in de zaal: *A Lady and Gentleman in Black* uit 1633. Ook dit doek werd met een mes uit de lijst gesneden. De sneden waren minder netjes dan bij het eerste schilderij, de randen van het canvas vertoonden later rafelige sporen, alsof de dief haast had gekregen of minder geduld toonde. De lijst bleef opnieuw achter.

Vervolgens richtten de dieven zich op het kostbaarste kleinere werk in de zaal: Johannes Vermeers *The Concert*, geschilderd rond 1664. Er bestaan wereldwijd slechts 36 bekende schilderijen van Vermeer. *The Concert* toont twee vrouwen en een man die muziek maken in een Hollands interieur, een intiem, lichtgevuld tafereel dat kunsthistorici beschouwen als een van Vermeers meest raadselachtige composities. Het schilderij werd uit het frame verwijderd. Daarnaast verdween Govaert Flincks *Landscape with an Obelisk*, een landschap dat lange tijd aan Rembrandt zelf was toegeschreven. En van een kist in de hoek van de zaal namen de dieven een kleine zelfportretets van Rembrandt, een prent ter grootte van een ansichtkaart, en een oud Chinees bronzen ritueel drinkvat, een zogenaamde *gu* uit de Shang-dynastie, ongeveer 25 centimeter hoog.

De bewegingssensoren registreerden dat de dieven vervolgens naar de Short Gallery liepen, eveneens op de tweede verdieping. Hier hingen vijf werken van Edgar Degas, tekeningen en schetsen van paarden en jockeys, uitgevoerd in krijt, potlood en waterverf. De dieven namen alle vijf mee. Van de muur naast de Degas-werken rukten ze ook een bronzen adelaar los, een zogenaamde *finial*, oorspronkelijk het topstuk van een Napoleontische vaandelstok. Het beeldje was ongeveer 25 centimeter hoog en woog enkele kilo's.

Op een bepaald moment, de sensoren registreerden het, maar de exacte volgorde bleef onduidelijk, daalde een van de dieven af naar de eerste verdieping, naar de Blue Room. Hier hing Édouard Manets *Chez Tortoni*, een klein olieverfportret van een man met hoge hoed in een Parijs café, slechts 26 bij 34 centimeter groot. De dief sneed het doek uit de lijst, nam het mee, en liet de vergulde Franse lijst uit de 17e eeuw achter. Later vonden onderzoekers die lijst niet op de oorspronkelijke plek aan de muur, maar in de beveiligingsruimte op de begane grond, de kamer waar Abath eerder die nacht achter zijn balie had gezeten. Waarom de dief de lijst daarheen had gebracht, is nooit opgehelderd. Misschien had hij het schilderij daar uit de lijst gehaald om het makkelijker te kunnen vervoeren. Misschien was het een impulsieve beslissing. Het bleef een van de vele kleine raadsels binnen het grotere mysterie.

Om 2:45 uur verlieten de dieven het museum. Ze maakten twee afzonderlijke trips naar hun auto, de rode sedan die Stratman en Clougherty eerder hadden gezien. De bewegingssensoren registreerden de laatste activiteit bij de uitgang. Daarna werd het stil in het gebouw. Dertien kunstwerken waren verdwenen. De totale geschatte waarde: meer dan $500 miljoen. De hele operatie had 81 minuten geduurd.