Cyanide in het Isdalen, 46 Jaar Naamloos

Het was 29 november 1970, een zondag, en de lucht boven Bergen hing laag en grijs. De temperatuur kroop net boven het vriespunt. In het Isdalen, een smalle, rotsachtige vallei die zich als een scheur door het berglandschap ten zuidoosten van de stad slingerde, liep een vader met zijn twee jonge dochters over een modderig wandelpad. De meisjes renden vooruit, zoals kinderen doen, sprongen over stenen en wezen naar de laatste herfstkleuren in het struikgewas. Toen bleef de oudste staan. Ze tuurde naar iets tussen de lage struiken, een meter of tien van het pad. "Papa," riep ze, "daar ligt een pop."

De vader liep naar voren. Wat hij zag was geen pop. Tussen de rotsen, half verscholen onder verwilderd kreupelhout, lag het lichaam van een vrouw. Op haar rug. De huid was zwartgeblakerd, het gezicht onherkenbaar. De geur van verbrand vlees en iets chemisch, later geïdentificeerd als benzine, hing in de koude lucht. De meisjes begonnen te gillen. De vader greep hen bij de hand, draaide zich om en rende met hen de helling op, terug richting de bebouwde kom van Bergen. Bij het eerste het beste huis belde hij de politie.

Binnen het uur stonden rechercheurs en forensisch onderzoekers aan de rand van het Isdalen. Ze baanden zich een weg door het dichte struikgewas naar de vindplaats. Wat ze aantroffen was geen gewone plaats delict. Het lichaam lag op een vlak stuk rots, de armen strak langs het lichaam, de benen gestrekt. Rondom haar waren voorwerpen neergelegd met een precisie die eerder aan een ritueel deed denken dan aan een ongeluk: een paar rubberen bergschoenen stond naast haar linkervoet, een gebreide wollen trui lag opgevouwen bij haar rechterschouder, een leren portemonneetje lag op borsthoogte, een doosje lucifers ernaast. Haar horlogering en oorbellen waren zorgvuldig naast het lichaam geplaatst, alsof iemand ze had uitgestald. Onder haar hoofd vond een rechercheur een wollen hoedje, doorweekt met wat later benzinedamp bleek te zijn.

Eén detail viel de onderzoekers onmiddellijk op. Elk kledingstuk dat bij en op het lichaam werd gevonden, de trui, de kousen, de resten van een jas, was ontdaan van zijn label. Geen merknaam, geen maataanduiding, geen wasvoorschrift. Iemand had met een schaar of mesje systematisch elke aanwijzing over herkomst verwijderd. Dit was geen impulsieve daad. Dit was voorbereiding.

De politie van Bergen opende een moordonderzoek.

In de dagen die volgden werd het Isdalen afgezet en centimeter voor centimeter doorzocht. Speurhonden snuffelden langs de bergpaden. Rechercheurs ondervroegen wandelaars, herders, iedereen die in de weken ervoor in de buurt was geweest. Het leverde weinig op. Geen getuigen die iets verdachts hadden gezien. Geen voetsporen die naar een dader leidden. De vallei, die in de Noorse folklore al eeuwenlang bekendstond als een onheilsplek, lokale bewoners noemden het "IJsdal" en vermeden het na zonsondergang, leek zijn geheimen niet prijs te geven.

De doorbraak kwam niet uit het dal zelf, maar van het treinstation van Bergen, drie kilometer verderop.

Een medewerker van het bagagedepot op Bergen Station meldde zich bij de politie. Er stonden twee koffers die al dagen niet waren opgehaald. Geen naamlabel, geen adressticker. De rechercheurs lieten ze ophalen en openden ze in het politiebureau aan de Allehelgensgate. In de eerste koffer vonden ze kleding, nette jurken, een regenjas, ondergoed, opnieuw zonder enig label of merkteken. Daarnaast lag een bril met een schildpadmontuur. Het glas had geen sterkte. Een modebril, geen hulpmiddel. Op het montuur zat een enkele vingerafdruk, en toen de technische recherche die vergeleek met de afdrukken van het verbrande lichaam, was er een match. De koffers waren van de dode vrouw.

In de tweede koffer lag, tussen meer labelvrije kleding en toiletartikelen, een plastic tasje met het opschrift "Oscar Rørtvedt: Skotøyforretning: Stavanger." Een schoenenwinkel, 200 kilometer ten zuiden van Bergen. De rechercheurs reden erheen.

Achter de toonbank van de kleine winkel aan de Kirkegata in Stavanger stond de zoon van de eigenaar, een jongeman die het familiebedrijf runde. Hij herinnerde zich de klant onmiddellijk. Een vrouw, begin dertig, donker haar, opvallend goed gekleed voor iemand die bergschoenen kwam kopen. Ze sprak geen Noors. Haar Engels had een accent dat hij niet kon plaatsen, niet Brits, niet Amerikaans, iets continentaals. Ze had lang gedaan over het passen. Maat na maat had ze aangetrokken, steeds weer de veters losgemaakt en opnieuw gestrikt, alsof de keuze van een paar wandelschoenen een beslissing was die haar leven kon veranderen. Uiteindelijk koos ze een paar hoge leren bergschoenen, maat 39. Ze betaalde contant.

Toen de rechercheurs de schoenen uit de winkel vergeleken met het paar dat naast het lichaam in het Isdalen was aangetroffen, was er geen twijfel. Zelfde merk, zelfde maat, zelfde slijtagepatroon op de zool. De vrouw uit de schoenenwinkel in Stavanger was de vrouw uit het dal.

Nu hadden de onderzoekers een spoor. Ze begonnen hotels in Bergen af te bellen. Had iemand recentelijk een buitenlandse vrouw als gast gehad, donker haar, begin dertig, elegant? Het duurde niet lang. In Hotel Hordaheimen, een bescheiden maar net etablissement in het centrum van Bergen, vonden ze een registratiekaart. De vrouw had ingecheckt onder de naam Fenella Lorch. Ze had een Belgisch paspoort getoond. Het paspoortnummer bleek niet te bestaan.

Dit was het moment waarop het onderzoek kantelde van een lokale moordzaak naar iets veel groters. De politie breidde haar zoektocht uit naar alle hotels in Noorwegen. En wat ze vonden was verbijsterend.

De vrouw die als Fenella Lorch in Bergen had verbleven, had in de weken en maanden voor haar dood door heel Noorwegen gereisd. Ze had overnacht in hotels in Oslo, Trondheim, Stavanger en Bergen, en in elk hotel had ze een andere naam gebruikt. In het ene register stond ze als Genevieve Lancier, in het andere als Claudia Tielt, dan weer als Claudia Nielsen, Alexia Zarne-Merchez, Vera Jarle of Elisabeth Leenhouwfr. Zes namen, zes identiteiten, zes verschillende paspoorten. Geen van de namen leidde naar een bestaand persoon. Geen van de paspoortnummers klopte. De vrouw had een schaduwbestaan geleid, en ze had dat gedaan met een professionaliteit die de Noorse recherche deed vermoeden dat ze niet met een gewone reizigster te maken hadden.

Alvhild Rangnes, een serveerster in een van de hotels waar de vrouw had verbleven, werd opgeroepen voor verhoor. Ze herinnerde zich het bezoek helder. De vrouw was binnengekomen op een doordeweekse avond, gekleed in een donkere mantel met een hoge kraag. Ze bewoog zich door de lobby alsof ze er thuishoorde, geen aarzeling, geen zoekende blik naar de receptie, gewoon een rechte lijn naar de balie. "Mijn eerste indruk was er een van elegantie en zelfverzekerdheid," vertelde Rangnes later. "Ze knikte naar me toen ze langsliep. Niet vriendelijk, niet onvriendelijk. Meer alsof ze registreerde dat ik naar haar keek en me liet weten dat ze dat wist." Het was het soort zelfbewustzijn dat Rangnes niet gewend was bij hotelgasten. De meeste mensen die inchecken zijn moe, afgeleid, bezig met hun bagage. Deze vrouw was alert. Ze leek alles in zich op te nemen.

Op haar kamer, dat wisten de rechercheurs inmiddels uit de hotelregisters, had de vrouw nooit bezoek ontvangen. Ze at alleen, ging vroeg naar bed, vertrok vroeg in de ochtend. In sommige hotels bleef ze één nacht, in andere twee of drie. Ze betaalde altijd contant. Ze liet geen sporen achter. Geen brieven, geen telefoontjes via de receptie, geen wasserij. Het enige patroon dat de politie kon ontdekken was geografisch: haar route door Noorwegen volgde de kustlijn, van Oslo in het zuidoosten naar Bergen in het westen, met tussenstops in plaatsen die één ding gemeen hadden. Het waren allemaal steden in de buurt van Noorse militaire installaties.

Dit detail veranderde alles.

In 1970 was Noorwegen een frontlijnstaat in de Koude Oorlog. Het land deelde een grens met de Sovjet-Unie in het hoge noorden, was lid van de NAVO, en huisvestte radarstations, marinebases en testfaciliteiten voor geavanceerde wapensystemen. Een van die systemen was de Penguin-raket, een Noors-ontwikkeld antischeepsprojectiel dat in die jaren werd getest langs de kust. De route van de onbekende vrouw: Oslo, Stavanger, Bergen, met uitstapjes naar afgelegen kustplaatsen, overlapte opmerkelijk met de locaties waar Penguin-tests plaatsvonden.

De Noorse veiligheidsdienst, de Politiets Overvåkningstjeneste, werd ingeschakeld. Agenten doorzochten de koffers opnieuw, nu met andere ogen. Wat eerder leek op de bagage van een excentrieke reizigster, zag er nu uit als het gereedschap van een professional. De bril zonder sterkte kon een vermomming zijn. De labelvrije kleding maakte identificatie onmogelijk. De meerdere paspoorten spraken voor zich. En dan was er nog iets dat de rechercheurs in eerste instantie over het hoofd hadden gezien: in een zijvak van een van de koffers lag een notitieboekje. De pagina's waren gevuld met wat leek op willekeurige letters en cijfers, in een handschrift dat snel en geoefend oogde. Het duurde weken voordat een cryptograaf van de veiligheidsdienst de code kraakte. De notities bleken een gecodeerd reisdagboek te zijn, met data, plaatsnamen en tijdstippen die exact overeenkwamen met de hotelregistraties.

De vrouw had haar eigen bewegingen bijgehouden in code. Alsof ze rapporteerde aan iemand.