Chaplins Kist, Opgegraven, Weduwe Krijgt de Rekening

Op 25 december 1977, eerste kerstdag, stierf Charlie Chaplin in zijn slaap. Hij was 88 jaar oud. Buiten zijn landhuis in Corsier-sur-Vevey, een klein Zwitsers dorp aan het Meer van Genève, lag een dun laagje sneeuw op de hellingen. Twee dagen later, op 27 december, droegen familieleden en dorpsbewoners zijn eikenhouten kist naar het gemeentelijke kerkhof, een bescheiden begraafplaats met cypressen en lage hagen, op loopafstand van het huis waar hij zijn laatste 25 levensjaren had doorgebracht. De begrafenis was klein en privé. Geen Hollywood-ceremonie, geen menigte. Precies zoals Chaplin het had gewild.

Wat niemand op dat kerkhof kon vermoeden, was dat het graf binnen tien weken leeg zou zijn.

Charlie Chaplin was in 1952 uit de Verenigde Staten vertrokken, of beter gezegd: hij was er niet meer welkom. Tijdens een reis naar Londen had de Amerikaanse immigratiedienst zijn terugkeervisum ingetrokken. De FBI onder J. Edgar Hoover had jarenlang een dossier over hem bijgehouden, meer dan 1900 pagina's dik, gevuld met vermoedens over communistische sympathieën. Chaplin, die nooit Amerikaans staatsburger was geworden ondanks bijna veertig jaar in Hollywood, besloot niet te vechten. Hij vestigde zich met zijn vierde vrouw Oona O'Neill en hun groeiende gezin in het Manoir de Ban, een achttiende-eeuws landhuis boven Corsier-sur-Vevey met uitzicht over het meer en de Alpen.

Oona was 36 jaar jonger dan hij. De dochter van toneelschrijver Eugene O'Neill, die haar vader had verstoten toen ze op haar achttiende met de toen 54-jarige Chaplin trouwde. Samen kregen ze acht kinderen. In Zwitserland leefden ze teruggetrokken. Chaplin maakte nog twee films: A King in New York en A Countess from Hong Kong, maar het was vooral een rustig bestaan van wandelingen langs het meer, familiebijeenkomsten en af en toe een bezoeker uit de filmwereld. In 1972 keerde hij één keer terug naar Hollywood om een ere-Oscar in ontvangst te nemen. De staande ovatie duurde twaalf minuten, de langste in de geschiedenis van de Academy Awards.

Vijf jaar later was hij dood. En twee maanden en drie dagen daarna was zijn lichaam verdwenen.

De ochtend van 2 maart 1978 arriveerde een tuinman op het kerkhof van Corsier-sur-Vevey voor zijn dagelijkse ronde. Bij Chaplins graf stopte hij. De aarde was omgewoeld. Waar de kist had gelegen, gaapte een donker, leeg gat. De grafzerk, die nog niet definitief was geplaatst na de winterbegrafenis, lag opzij geschoven. Modderige voetsporen liepen van het graf naar de rand van het kerkhof.

De tuinman belde de politie van kanton Vaud. Binnen het uur stond een forensisch team tussen de graven. De sporen waren duidelijk: iemand had met schoppen de zachte wintergrond opengewerkt, de kist naar boven getild en weggedragen. Een recente dooiperiode had de grond vochtig en bewerkbaar gemaakt, de bevroren bovenlaag die normaal een natuurlijke barrière vormde, was verdwenen. Het kerkhof had geen hek dat 's nachts op slot ging. Er was geen bewaking, geen verlichting bij de graven. Het was een dorpskerkhof zoals duizenden andere in Zwitserland, waar zoiets simpelweg niet voorkwam.

De politie schatte het gewicht van de eikenhouten kist op ongeveer 135 kilogram. Twee sterke mannen konden dat tillen, maar het vergde kracht en planning. Bij de rand van het kerkhof vonden agenten bandensporen in de modder, een voertuig had daar gestaan, vermoedelijk een bestelwagen.

Het nieuws verspreidde zich diezelfde dag over de wereld. Kranten van Tokio tot New York openden met koppen over de verdwenen Chaplin. In Corsier-sur-Vevey belden journalisten aan bij het Manoir de Ban. Oona Chaplin, 52 jaar oud en nog geen drie maanden weduwe, weigerde iedereen te woord te staan.

De politie van kanton Vaud stond voor een raadsel. Grafschennis was uiterst zeldzaam in Zwitserland. De rechercheurs overwogen verschillende scenario's: een macabere grap, een politiek statement, een religieus gemotiveerde actie, of, het meest waarschijnlijke, een poging tot afpersing. Ze besloten te wachten. Als iemand een lichaam stal, wilde diegene er iets mee.

De wachttijd duurde niet lang.

Enkele dagen na de diefstal ging de telefoon in het Manoir de Ban. Een mannenstem, met een zwaar Oost-Europees accent, sprak gebroken Frans. Hij noemde zichzelf "Monsieur Rochat" en kwam direct ter zake: hij had de kist van Charlie Chaplin. Hij wilde 600.000 Zwitserse frank voor de teruggave. Als de familie niet betaalde, zou het lichaam nooit worden teruggevonden.

Oona Chaplin luisterde. Daarna legde ze de hoorn neer en belde de politie.

Wat volgde was een kat-en-muisspel dat elf weken zou duren.

De politie van kanton Vaud installeerde afluisterapparatuur op de telefoonlijn van het Manoir de Ban. Elke inkomend gesprek werd opgenomen en getraceerd. Chaplins advocaat, Jean-Félix Paschoud, kreeg instructies om bij elk volgend telefoontje het gesprek zo lang mogelijk te rekken, elke seconde extra gaf de technische dienst meer tijd om de herkomst van het signaal te lokaliseren.

"Monsieur Rochat" belde opnieuw. En opnieuw. Steeds vanuit een ander telefoonhokje, steeds in de regio Lausanne, steeds kort genoeg om tracering te bemoeilijken. Hij herhaalde zijn eis: 600.000 frank. De advocaat onderhandelde, stelde vragen, vroeg om bewijs. De stem aan de andere kant werd ongeduldig.

Oona Chaplin zelf was opmerkelijk vastberaden. Tegen de politie en later tegen de pers verklaarde ze dat ze niet van plan was te betalen. Haar woorden werden beroemd: "Charlie is in de hemel en in mijn hart." Het geld interesseerde haar niet, de Chaplins waren welgesteld, 600.000 frank was betaalbaar, maar het principe wel. Ze weigerde mee te werken aan wat ze beschouwde als een groteske daad.

De afperser verhoogde de druk. In een van de telefoongesprekken dreigde hij niet alleen met het lichaam, maar ook met de veiligheid van de jongste kinderen van de familie. Dit was het moment waarop de zaak van grafschennis escaleerde naar een serieuze bedreiging. De politie verdubbelde de bewaking rond het Manoir de Ban.

Ondertussen ontstond een onverwacht probleem. Het nieuws over de grafroof had een golf van imitators aangetrokken. Tientallen mensen belden de familie Chaplin met eigen losgeldeisen, allemaal beweerden zij de kist te hebben. De politie moest elke claim onderzoeken en tegelijkertijd de echte afperser identificeren tussen het lawaai van opportunisten en gestoorden.

De echte daders losten dit probleem zelf op. Om te bewijzen dat zij, en niet een van de nabootsers, werkelijk de kist hadden, stuurden ze de familie een foto. Het beeld toonde Chaplins eikenhouten kist naast een vers gegraven gat in wat eruitzag als een akker. De aarde was donker en vochtig, de kist herkenbaar aan de metalen handgrepen. Voor de politie was dit het eerste concrete bewijs. De foto bevestigde dat de kist intact was en dat de afpersers hem ergens in een veld hadden herbegraven.

De rechercheurs analyseerden de foto op zoek naar aanwijzingen over de locatie, het type gewas, de bodemkleur, de achtergrond, maar de informatie was te beperkt om een exacte plek te bepalen.

De telefoontjes bleven komen, steeds vanuit Lausanne, steeds vanuit openbare telefoonhokjes. De politie besloot tot een grootschalige operatie. In en rond Lausanne werden bijna 200 telefoonhokjes onder permanente observatie geplaatst. Bij elk hokje stond een agent in burgerkleding of een onopvallend geparkeerde auto. Het was een logistieke nachtmerrie, honderden manuren per dag, maar de rechercheurs wisten dat "Monsieur Rochat" vroeg of laat opnieuw zou bellen.

Twee eerdere pogingen om de beller te pakken waren mislukt. De man belde kort, hing op en verdween in het straatbeeld voordat agenten ter plaatse waren. De politie paste haar strategie aan: de advocaat moest bij het volgende gesprek een ontmoeting voorstellen, een plek en tijdstip afspreken, zodat de beller langer aan de lijn bleef.

Terwijl de politie haar net spande rond de telefoonhokjes van Lausanne, leefden de twee mannen achter "Monsieur Rochat" hun gewone leven. Of wat daarvan over was.

Roman Wardas was 24 jaar oud, geboren in Polen, en had zijn land verlaten op zoek naar een beter bestaan. In Zwitserland werkte hij als automonteur, maar vast werk was moeilijk te vinden. Hij woonde in een bescheiden appartement en had schulden. Gantscho Ganev, 38, was afkomstig uit Bulgarije en eveneens als politiek vluchteling naar Zwitserland gekomen. Hij runde een kleine autogarage die nauwelijks genoeg opbracht om de huur te betalen.

De twee hadden elkaar leren kennen via de informele netwerken van Oost-Europese immigranten rond het Meer van Genève. Het plan om Chaplins lichaam te stelen was van Wardas geweest. Hij had gelezen over de begrafenis, wist dat het kerkhof onbewaakt was, en redeneerde dat de steenrijke familie Chaplin zonder problemen zou betalen om het lichaam terug te krijgen. Het was, in zijn ogen, een misdaad zonder slachtoffers. Niemand raakte gewond. Het enige wat de familie hoefde te doen was betalen, en alles zou worden teruggedraaid.

Ganev had de bestelwagen geleverd, een oud voertuig uit zijn garage, groot genoeg voor de kist. Samen hadden ze het plan uitgevoerd in de nacht van 1 op 2 maart.

De nacht was koud maar helder. De twee mannen parkeerden de bestelwagen op een landweggetje naast het kerkhof van Corsier-sur-Vevey, op misschien dertig meter van de ingang. Ze droegen donkere kleding en handschoenen. Wardas had twee zware schoppen meegenomen en een zaklamp.

Het kerkhof lag er verlaten bij. Geen lantaarns, geen hek, geen nachtbewaker. De enige geluiden kwamen van af en toe een passerende auto op de weg boven het dorp en het verre geruis van het meer beneden. De twee liepen tussen de graven door naar de plek waar Chaplin tien weken eerder was begraven. Het graf was makkelijk te vinden, de verse aarde was nog niet begroeid en de definitieve grafzerk was nog niet geplaatst.

Wardas liet het licht van de zaklamp over de grond glijden. De aarde was donker en vochtig van de recente dooi. Hij zette de schop in de grond. Het blad gleed makkelijker dan verwacht door de zachte bovenlaag. Ganev pakte de tweede schop en begon aan de andere kant van het graf te graven.

Schep voor schep verwijderden ze de aarde. De natte klei plakte aan het metaal en moest er steeds worden afgeslagen. Na elke paar minuten hielden ze stil om te luisteren, een auto in de verte, een hond die ergens blafte, dan weer stilte. De hoop aarde naast het graf groeide gestaag. Het zweet liep over hun voorhoofd ondanks de kou.

Na wat volgens latere reconstructies minstens een uur moet zijn geweest, raakte Wardas' schop iets hards. Het doffe geluid van metaal op hout. Hij veegde met zijn gehandschoende handen de laatste laag aarde van het deksel. De eikenhouten kist kwam in zicht, donker, massief, met koperen handgrepen aan weerszijden.

De twee mannen legden hun schoppen neer. Ze grepen elk een handgreep aan één kant van de kist en trokken. De kist bewoog niet. De zuigkracht van de natte klei hield hem vast. Ze trokken opnieuw, harder nu, hun voeten schrap zettend tegen de wand van het gat. Met een langzaam, zuigend geluid kwam de kist los uit de aarde. Centimeter voor centimeter werkten ze hem omhoog, steeds opnieuw hun greep verleggend, de kist kantelend om hem over de rand van het graf te krijgen.

Boven de grond rustten ze even. De kist stond scheef op de omgewoelde aarde, besmeurd met donkere klei. Ongeveer 135 kilogram eikenhout en inhoud. Ze pakten elk een uiteinde en begonnen te lopen, langzaam, schuifelend, de kist tussen hen in hangend aan de koperen grepen. Over het gras, langs de andere graven, naar de rand van het kerkhof waar de bestelwagen stond te wachten.

Bij de wagen lieten ze de achterkant open en schoven de kist naar binnen. De vering van het oude voertuig zakte merkbaar door. Wardas duwde de kist helemaal naar voren, controleerde of de achterdeuren dicht konden, en stapte in aan de passagierskant. Ganev startte de motor.

Ze reden weg over de smalle wegen langs het meer, richting het oosten. Hun bestemming lag ongeveer twee kilometer verderop: een maïsveld bij het dorp Noville, aan de oostelijke punt van het Meer van Genève, vlakbij de plek waar de Rhône het meer instroomt. Het was een afgelegen stuk landbouwgrond, omringd door andere akkers, zonder bebouwing in de directe omgeving.

Bij het veld stopten ze. Opnieuw pakten ze de schoppen. In het donker, met alleen het licht van de zaklamp, groeven ze een nieuw gat, diep genoeg om de kist te verbergen. Ze tilden de kist uit de bestelwagen, droegen hem het veld in en lieten hem in het gat zakken. Daarna schepten ze de aarde er weer overheen, trapten de grond aan en verspreidden losse stengels en bladeren over de plek.

Toen ze wegreden, was er niets te zien. Chaplins kist lag onder de Zwitserse akkergrond, twee kilometer van het huis waar hij had gewoond, onzichtbaar voor iedereen.

De weken verstreken. De telefoontjes van "Monsieur Rochat" aan de familie Chaplin gingen door, maar de onderhandelingen liepen vast. Oona weigerde te betalen. De politie traceerde elk gesprek, maar de beller wisselde steeds van locatie. Het net van bijna 200 bewaakte telefoonhokjes in Lausanne leverde keer op keer niets op, de man belde te kort, hing op en was verdwenen voordat de dichtstbijzijnde agent kon reageren.

Wardas werd nerveuzer. Het plan dat in zijn hoofd zo eenvoudig had geleken, graf open, kist pakken, bellen, geld ontvangen, bleek in de praktijk een uitputtingsslag. De familie betaalde niet. De politie kwam dichterbij, dat voelde hij. Ganev wilde stoppen, het opgeven, de kist laten liggen en vergeten dat het ooit was gebeurd. Wardas weigerde. Hij had schulden. Hij had dit nodig.

Op 16 mei 1978, elf weken na de grafroof, belde Wardas opnieuw vanuit een telefoonhokje in Lausanne. Dit keer had de politie haar tactiek verfijnd. De advocaat hield hem langer aan de lijn dan ooit tevoren, hij stelde vragen over de overdracht, over garanties, over het bewijs dat de kist intact was. Wardas antwoordde, argumenteerde, werd ongeduldig maar bleef praten.

Buiten het telefoonhokje naderde een man in burgerkleding. Toen een tweede. Wardas zag hen niet, of te laat. Op het moment dat hij de hoorn neerlegde en de deur van het hokje openduwde, stonden er vier agenten om hem heen. Hij werd ter plekke gearresteerd.

Binnen enkele uren had de politie ook Gantscho Ganev opgepakt. De twee werden gescheiden ondervraagd op het politiebureau.

Daar deed zich een probleem voor dat niemand had voorzien. Toen de rechercheurs Wardas en Ganev vroegen waar ze de kist hadden begraven, konden ze het niet precies zeggen. Ze wisten dat het een veld bij Noville was, ergens in de buurt van de Rhône-monding, maar de exacte plek, in het donker, in een nacht van stress en haast, op een akker die eruitzag als elke andere akker in de omgeving, waren ze kwijt.

De politie organiseerde een zoekactie. Op 17 mei, de dag na de arrestaties, trokken agenten met metaaldetectors het gebied bij Noville in. Het maïsveld was inmiddels begroeid met jonge scheuten. De mannen liepen in rijen over de akker, hun detectoren laag boven de grond. Uur na uur zochten ze, terwijl Wardas en Ganev in een politieauto aan de rand van het veld zaten en probeerden zich te herinneren waar ze hadden gegraven.

Toen sloeg een van de detectoren aan. Een sterk signaal, diep onder de grond. De agenten begonnen te graven. Na een halve meter raakten ze hout. De koperen handgrepen van Chaplins kist gaven het signaal dat de metaaldetector had opgepikt.

De kist werd voorzichtig uitgegraven en naar boven getild. Hij was intact. Ongeopend. De eikenhouten planken waren vochtig en besmeurd met aarde, maar onbeschadigd. Charlie Chaplins lichaam lag er nog precies zo in als op de dag van zijn begrafenis, bijna vijf maanden eerder.

Het nieuws van de vondst bereikte de wereldpers op 18 mei 1978. Kranten die maanden eerder hadden bericht over de verdwijning, konden nu melden dat de kist was teruggevonden. In Corsier-sur-Vevey haalde het dorp opgelucht adem.

De kist werd teruggebracht naar het kerkhof. Maar dit keer nam de familie geen risico. In opdracht van Oona Chaplin werd het graf versterkt met een constructie van gewapend beton, een massieve ondergrondse kluis, twee meter dik, die de kist aan alle kanten omsloot. Geen schop ter wereld zou er nog doorheen komen.

In december 1978 stonden Roman Wardas en Gantscho Ganev terecht voor de rechtbank van het district Vevey. De aanklacht luidde: grafschennis en poging tot afpersing.

Wardas, die tijdens het proces als de initiatiefnemer werd aangewezen, legde zijn motief uit in woorden die de rechtszaal stil maakten. "Ik heb mijn land verlaten om vrij te zijn," zei hij, "maar ik vond het moeilijk om vast werk te krijgen in Zwitserland." Hij beschreef hoe hij op het idee was gekomen na het lezen van een krantenbericht over Chaplins begrafenis. Het onbewaakte kerkhof, de rijke familie, de eenvoud van het plan, het had allemaal zo logisch geleken.

Over de daad zelf toonde hij weinig berouw. "Ik voelde me niet bijzonder ongemakkelijk bij het openen van een graf," verklaarde hij. Het was een opmerking die de rechters en het publiek met verbazing aanhielden.

Ganev, die een kleinere rol had gespeeld, zei weinig. Op een gegeven moment begroette hij Chaplins advocaat in de rechtszaal beleefd met "goedemorgen", dezelfde advocaat met wie hij wekenlang anoniem had onderhandeld aan de telefoon. De zaal barstte in lachen uit.

De rechter veroordeelde Wardas tot vier en een half jaar gevangenisstraf. Ganev kreeg achttien maanden voorwaardelijk, hij hoefde niet de cel in, maar stond wel onder toezicht. De rechter toonde, in de woorden van een Britse krant, "zowel mildheid als strengheid", streng voor de bedenker, mild voor de meeloper.

Oona Chaplin woonde het proces niet bij. Ze leefde nog tien jaar in het Manoir de Ban, steeds teruggetrokkener, steeds stiller. Ze stierf in 1991, op 66-jarige leeftijd, en werd begraven naast haar man, in hetzelfde graf, achter hetzelfde beton.

Het kerkhof van Corsier-sur-Vevey is vandaag een bescheiden bedevaartsoord voor filmliefhebbers. Chaplins graf is makkelijk te vinden: een eenvoudige steen met zijn naam, de data 1889–1977, en de naam van Oona eronder. Niets aan het graf verraadt wat eronder zit, twee meter gewapend beton, aangebracht omdat twee werkloze automonteurs op een winternacht in 1978 besloten dat een dode filmster hun financiële problemen kon oplossen.

Wardas had gelijk gehad over één ding: het plan was eenvoudig. Een onbewaakt kerkhof, zachte grond, een bestelwagen, twee schoppen. Wat hij niet had begrepen, was Oona. Hij had gerekend op een rouwende weduwe die alles zou betalen om haar man terug te krijgen. In plaats daarvan trof hij een vrouw die weigerde te onderhandelen met mannen die dachten dat je liefde kon afkopen.